Mikrobla mübarizə
Barmağınızı kəsdiniz və bir neçə saatdan sonra yara qızardı, şişdi və isti oldu. Bu, bədəninizin mikrobla mübarizəyə başladığının əlamətidir. Bu mövzuda mikrobun bədənə daxil olduğu andan sağalmaya qədər nə baş verdiyini addım-addım izah edirik və leykoz zamanı bu mübarizənin niyə fərqli görünə biləcəyini göstəririk.
01Qısa cavab
02Sadə izah
Giriş: mikrob kiçik yaradan, burundan, ağızdan və ya bağırsaqdan bədənə daxil olmağa çalışır. Dəri və selikli qişalar ilk maneədir.
Həyəcan siqnalı: içəri keçən mikrobu yerli immun hüceyrələr tez tanıyır və “kömək lazımdır” siqnalları buraxır.
İltihab: həmin nahiyəyə daha çox qan gəlir, ona görə qızarır və isinir. Damarlardan maye və immun hüceyrələr çıxır, ona görə şişir. Sinirlər qıcıqlanır, ona görə ağrıyır — bu, bədənin həmin yeri qorumağa çağırışıdır.
Böyük qüvvələr: mikrob dayanmırsa, limfa düyünlərində B və T limfositləri işə düşür. Bir neçə gündən sonra antitellər və killer hüceyrələr mikrobu dəqiq hədəf alır.
Leykozla əlaqəsi: neytrofillər az olduqda iltihab zəif olur, yara “sakit” görünə bilər, amma infeksiya sürətlə yayıla bilər. Müalicə zamanı qızdırma və ya özünü pis hiss etmə — təcili zəng üçün səbəbdir.
03Elmi izah
İltihab necə yaranır? InformedHealth-ə görə iltihab zamanı immun hüceyrələr histamin və bradikinin kimi maddələr buraxır. Bu maddələr kiçik damarları genişləndirir, ona görə nahiyə qızarır və isinir; sinirləri qıcıqlandıraraq ağrı yaradır və immun hüceyrələrin damardan çıxmasını asanlaşdırır. Toxumaya maye keçdiyi üçün şişkinlik yaranır.
Sürət: InformedHealth-ə görə anadangəlmə immun sistem, məsələn, kiçik yaradan dəriyə keçən bakteriyaları bir neçə saat ərzində yerindəcə məhv edir. Qazanılmış immun sistemin ilk dəfə cavab verməsi isə bir neçə gün çəkə bilər.
Qızdırma: MedlinePlus-a görə qızdırma xəstəlik deyil, bədənin infeksiyaya qarşı mübarizəsinin əlamətidir: bir çox bakteriya və virus normal bədən temperaturunda daha yaxşı çoxalır. MedlinePlus-a görə qızdırmaya səbəb olan interleykin-1 kimi zülallar anadangəlmə immunitetin bir hissəsidir.
Neytropeniyada mübarizə: IDSA tövsiyələrinə görə neytropeniyası olan xəstələrdə iltihabın əlamətləri zəif və ya tamamilə olmaya bilər, buna görə qızdırma çox vaxt infeksiyanın ilk və bəzən yeganə əlamətidir. NCI-yə görə 38 °C və ya daha yüksək qızdırma müalicə zamanı dərhal bildirilməlidir.
04Bədəndə nə baş verir?
İrin nədir?
InformedHealth-ə görə mübarizədə təkcə mikroblar deyil, toxuma və immun hüceyrələri də ölür. Onların qalıqları birlikdə sarımtıl maye — irin əmələ gətirir. İrin immun sistemin, xüsusən neytrofillərin işlədiyini göstərir. Neytrofillər çox az olduqda irin demək olar ki, yaranmaya bilər.
Limfa düyünləri niyə şişir?
Dendrit hüceyrələr mikrobun parçalarını ən yaxın limfa düyününə aparır. Orada uyğun limfositlər çoxalır və düyün böyüyür, bəzən ağrılı olur. Məsələn, boğaz infeksiyası zamanı boyundakı düyünlər şişir. İnfeksiya keçəndən sonra düyünlər adətən kiçilir.
Antibiotiklər nə vaxt kömək edir?
CDC-yə görə antibiotiklər bakteriyalara təsir edir, amma soyuqdəymə və qrip kimi virus infeksiyalarını müalicə etmir. Müalicə zamanı həkim infeksiya şübhəsində çox vaxt nəticələri gözləmədən antibiotik başlayır. Dərmanı təyin olunduğu kimi qəbul edin və öz-özünə dayandırmayın.
Mübarizə bitəndən sonra
Mikrob məğlub edildikdə iltihab səngiyir: maye toxumadan çıxarılır, şişkinlik azalır, makrofaqlar ölü hüceyrələri təmizləyir və toxuma bərpa olunur. Qazanılmış immunitet yaddaş hüceyrələri saxlayır ki, növbəti dəfə mübarizə daha sürətli olsun.
Müalicə zamanı nəyə diqqət etməli?
NCI və CDC-yə görə müalicə zamanı qızdırma, titrətmə, öskürək, boğaz ağrısı, ishal, dəri səpgisi, ağızda yaralar, kateter yerində qızartı və ya şişkinlik infeksiya əlaməti ola bilər. Komandanızın təcili nömrəsini həmişə yanınızda saxlayın və qızdırma olarsa, dərhal zəng edin.
05Mikrobun yolu və bədənin cavabı
Kiçik yaradan sağalmaya qədər (sadələşdirilmiş).
06İltihab əlamətləri və onların səbəbi
| Əlamət | Nə baş verir | Neytropeniyada |
|---|---|---|
| Qızartı | Damarlar genişlənir, daha çox qan gəlir | Zəif və ya olmaya bilər |
| İstilik | Artan qan axını nahiyəni isidir | Zəif ola bilər |
| Şişkinlik | Damarlardan toxumaya maye və hüceyrələr keçir | Zəif ola bilər |
| Ağrı | İltihab maddələri sinirləri qıcıqlandırır | Çox vaxt qalır |
| İrin | Ölü mikrob və hüceyrə qalıqları | Demək olar ki, olmaya bilər |
| Qızdırma | Siqnal zülalları bədən temperaturunu qaldırır | Çox vaxt yeganə əlamətdir |
* Cədvəl ümumi məlumat üçündür. Müalicə zamanı istənilən infeksiya şübhəsini komandanıza bildirin.
07Əsas terminlər
- Mikrob
- Bakteriya, virus, göbələk və ya parazit kimi kiçik canlı.
- İnfeksiya
- Mikrobların bədənə daxil olub çoxalması.
- İltihab
- Zədə və ya infeksiyaya qarşı qızartı, istilik, şişkinlik və ağrı ilə müşayiət olunan cavab.
- Histamin
- Damarları genişləndirən iltihab maddəsi.
- Sitokin
- İmmun hüceyrələr arasında siqnal ötürən zülal.
- Qızdırma
- Bədən temperaturunun normadan yüksək olması.
- İrin
- Ölü mikrob və hüceyrə qalıqlarından ibarət sarımtıl maye.
- Faqositoz
- Hüceyrənin mikrobu udub həzm etməsi.
- Neytropeniya
- Qanda neytrofillərin az olması.
- Antibiotik
- Bakteriyalara qarşı təsir edən dərman.
08Əsas fikirlər
- Dəri və selikli qişalar birinci maneədir.
- Anadangəlmə immunitet saatlar ərzində cavab verir.
- İltihab qızartı, istilik, şişkinlik və ağrı ilə özünü göstərir.
- Qızdırma bədənin infeksiyaya qarşı mübarizəsinin əlamətidir.
- Qazanılmış immunitet bir neçə gündən sonra qoşulur və yaddaş yaradır.
- Neytropeniyada iltihab əlamətləri zəif ola bilər.
- Müalicə zamanı qızdırma çox vaxt infeksiyanın yeganə əlamətidir.
- Qızdırma olarsa, dərhal komandanıza zəng edin.
09Tez-tez verilən suallar
Qızdırmanı dərhal salmalıyammı?
Müalicə zamanı əvvəlcə komandanıza zəng edin. Qızdırma salan dərmanlar infeksiyanı gizlədə bilər, bəziləri isə trombositlər aşağı olduqda uyğun olmaya bilər. Nə qəbul etmək lazım olduğunu komandanız deyir.
Niyə neytrofillərim azdırsa, yaram adi görünə bilər?
Çünki qızartı, şişkinlik və irin əsasən immun hüceyrələrin işidir. IDSA-ya görə neytropeniyada bu əlamətlər zəif ola bilər, amma infeksiya yenə də ciddi ola bilər.
Hər qızdırma infeksiya deməkdirmi?
Xeyr, qızdırma bəzən dərmanlar, qan köçürülməsi və ya xəstəliyin özü ilə bağlı ola bilər. Lakin müalicə zamanı əks sübut olunana qədər infeksiya kimi qəbul edilir və təcili qiymətləndirilir.
Antibiotik virusa kömək edirmi?
CDC-yə görə antibiotiklər virus infeksiyalarını müalicə etmir. Virus infeksiyalarına qarşı bəzən xüsusi antiviral dərmanlar istifadə olunur; qərarı həkim verir.
Yüngül iltihab üçün evdə nə edə bilərəm?
Kiçik yaranı təmiz saxlayın və müşahidə edin. Müalicə zamanı isə istənilən qızartı, şişkinlik və ya ağrını, xüsusən kateter yerində, komandanıza bildirin; özünüz müalicə etməyə çalışmayın.
Sepsis nədir?
Sepsis bədənin infeksiyaya qarşı reaksiyasının öz orqanlarına zərər verdiyi həyati təhlükəli vəziyyətdir. Titrətmə, çox yüksək qızdırma, ürək döyüntüsünün sürətlənməsi və özünü çox pis hiss etmə təcili yardım tələb edir.
10Həkimə veriləcək suallar
Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.
Mən infeksiya ilə necə mübarizə apara bilərəm, neytrofillərim azdırsa?
İnfeksiya əlamətləri məndə niyə zəif görünə bilər?
Hansı əlamətlər infeksiyanın başladığını göstərə bilər?
İnfeksiyadan şübhələnəndə ilk addım nə olmalıdır?
12Mənbələr
- InformedHealth.org (IQWiG). What is an inflammation?
- InformedHealth.org (IQWiG). The innate and adaptive immune systems
- InformedHealth.org (IQWiG). How does the immune system work?
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Immune response
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Fever
- National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: inflammation
- National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: cytokine
- Journal of Allergy and Clinical Immunology, 2010. Chaplin DD. Overview of the immune response
- Allergy, Asthma & Clinical Immunology, 2018. Marshall JS et al. An introduction to immunology and immunopathology
- National Cancer Institute (NCI). Infection and Neutropenia during Cancer Treatment
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Neutropenia and Risk for Infection
- Clinical Infectious Diseases (IDSA), 2011. Clinical practice guideline for the use of antimicrobial agents in neutropenic patients with cancer: 2010 update by the Infectious Diseases Society of America
- Journal of Clinical Oncology (ASCO and IDSA), 2018. Outpatient Management of Fever and Neutropenia in Adults Treated for Malignancy: ASCO and IDSA Clinical Practice Guideline Update
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Healthy Habits: Antibiotic Do’s and Don’ts