Anadangəlmə və qazanılmış immunitet
İmmun sistemin iki “komandası” var. Anadangəlmə immunitet hər zaman hazır olan sürətli keşikçidir, qazanılmış immunitet isə düşməni öyrənib dəqiq zərbə vuran mütəxəssis qüvvədir. Bu mövzuda onların fərqini, birlikdə necə işlədiklərini və leykozda hansı müdafiə qatının zəiflədiyinin niyə vacib olduğunu izah edirik.
01Qısa cavab
02Sadə izah
Anadangəlmə immunitet qala divarı və növbətçi keşikçilər kimidir: həmişə yerindədir, kim gəlirsə-gəlsin, dərhal reaksiya verir. Amma düşmənin kim olduğunu dəqiq bilmir.
Qazanılmış immunitet xüsusi təyinatlı dəstə kimidir: əvvəlcə düşməni öyrənməlidir, buna görə gec gəlir. Lakin gələndə dəqiq hədəfə vurur və düşməni yadda saxlayır.
Anadangəlmə müdafiəyə dəri, selikli qişalar, neytrofillər və makrofaqlar aiddir. Qazanılmış müdafiənin əsas işçiləri isə B və T limfositləri və onların hazırladığı antitellərdir.
İki komanda birlikdə işləyir. Makrofaqlar və dendrit hüceyrələr mikrobun “şəklini” limfositlərə göstərir. Antitellər isə mikrobu nişanlayır ki, faqositlər onu asan tapsın.
Leykozla əlaqəsi: neytrofillər azaldıqda daha çox bakterial və göbələk infeksiyaları, limfositlər və antitellər zəiflədikdə isə bəzi virus və digər infeksiyalar təhlükəli olur. Komandanız profilaktikanı buna görə seçir.
03Elmi izah
Tərif: NCI lüğətinə görə anadangəlmə immunitet doğuşda mövcuddur, ömür boyu davam edir və bədənin yad maddəyə ilk cavabıdır. Qazanılmış immunitet isə immun sistemin yad maddəyə və ya mikroba, məsələn infeksiya və ya peyvənddən sonra cavab verməsi ilə yaranır və gələcəkdə xəstəliyin qarşısını ala bilər.
Sürət və dəqiqlik: InformedHealth-ə görə anadangəlmə sistem bütün mikroblara eyni cür cavab verir və çox sürətlidir — məsələn, kiçik yaradan dəriyə daxil olan bakteriyalar bir neçə saat ərzində yerindəcə məhv edilir. Qazanılmış sistem isə mikrobu əvvəlcə tanımalıdır, ona görə yavaşdır, amma daha dəqiqdir və “yaddaşı” var.
Zülallar və siqnallar: MedlinePlus-a görə anadangəlmə immunitetə komplement sistemi, interferon və qızdırma yaradan interleykin-1 kimi zülallar da aiddir. NCI-yə görə sitokinlər immun və digər hüceyrələrin hazırladığı, immun sistemi stimullaşdıran və ya zəiflədən zülallardır; onlar iki komanda arasında “rabitə” rolunu oynayır.
Sərhəd hüceyrələri: Vivier və həmkarlarına görə NK hüceyrələri anadangəlmə immunitetə aid edilsə də, qazanılmış immunitetə xas bəzi xüsusiyyətlər göstərir. Chaplin və Marshall-ın icmallarına görə dendrit hüceyrələr iki sistemi birləşdirən əsas körpüdür.
04Bədəndə nə baş verir?
Birinci müdafiə xətti: maneələr
InformedHealth-ə görə dəri və selikli qişalar fiziki maneədir; turşu, fermentlər və selik mikrobların çoxalmasına mane olur. Ağciyərlərdəki kirpikciklərin hərəkəti, göz yaşı, tər və sidik də mikrobları uzaqlaşdırır. Kimyaterapiya selikli qişaları zədələdikdə və kateter dəridən keçdikdə bu maneə zəifləyir.
İkinci xətt: hüceyrələr və zülallar
Mikrob maneəni keçəndə anadangəlmə hüceyrələr iltihab yaradır: damarlar genişlənir, nahiyə qızarır, şişir və isinir, bəzən qızdırma başlayır. Faqositlər mikrobları udur, NK hüceyrələri yoluxmuş hüceyrələri məhv edir. Bu cavab adətən infeksiyanı dayandırmaq və ya qazanılmış immunitet gələnə qədər saxlamaq üçün kifayət edir.
Üçüncü xətt: dəqiq zərbə
Anadangəlmə müdafiə mikrobu tam məhv edə bilmədikdə qazanılmış immunitet işə düşür. Köməkçi T hüceyrələri uyğun B hüceyrələrini aktivləşdirir, onlar antitel hazırlayır, sitotoksik T hüceyrələri isə yoluxmuş hüceyrələri məhv edir. Mübarizədən sonra yaddaş qalır.
Leykozda hansı qat zəifləyir?
ACS və NCI-yə görə leykoz hüceyrələri sümük iliyində sağlam hüceyrələri sıxışdırır, kimyaterapiya isə neytrofilləri azaldır. Bəzi müalicələr, məsələn uzunmüddətli steroidlər, limfositləri zəiflədir. CLL-də antitel istehsalı azala bilər. Transplantasiyadan sonra hər iki qat bir müddət zəif olur.
Profilaktika niyə fərdidir?
ASCO və IDSA tövsiyəsinə görə uzunmüddətli dərin neytropeniya gözlənildikdə antibakterial və antifungal profilaktika, bəzi müalicələrdə herpes viruslarına qarşı antiviral dərmanlar, uzunmüddətli steroid və bəzi dərmanlarla müalicədə isə pnevmosist pnevmoniyasının profilaktikası tövsiyə oluna bilər. Hansının lazım olduğunu komandanız qərar verir.
05Mikrob qarşısında üç müdafiə xətti
Sadələşdirilmiş ardıcıllıq.
06İki komandanın müqayisəsi
| Xüsusiyyət | Anadangəlmə immunitet | Qazanılmış immunitet |
|---|---|---|
| Nə vaxt yaranır | Doğuşdan var | Həyat boyu, infeksiya və ya peyvənddən sonra |
| Sürət | Dəqiqələr–saatlar | İlk dəfə bir neçə gün |
| Dəqiqlik | Ümumi, bütün mikroblara eyni | Konkret mikroba uyğun |
| Yaddaş | Klassik yaddaş yoxdur | Var |
| Əsas hissələr | Dəri, selikli qişalar, neytrofillər, makrofaqlar, NK hüceyrələri | B və T limfositləri, antitellər |
| Leykozda zəifləmə nümunəsi | Kimyaterapiyadan sonra neytropeniya | CLL-də az antitel, steroidlərdən sonra limfopeniya |
* Cədvəl sadələşdirilmişdir; real həyatda iki sistem sıx əlaqədə işləyir.
07Əsas terminlər
- Anadangəlmə immunitet
- Doğuşdan mövcud olan sürətli, ümumi müdafiə.
- Qazanılmış immunitet
- İnfeksiya və ya peyvənddən sonra yaranan, dəqiq və yaddaşı olan müdafiə.
- Maneə
- Mikrobların içəri keçməsinə mane olan dəri və selikli qişalar.
- Faqosit
- Mikrobları udub məhv edən hüceyrə.
- Komplement
- Mikrobları nişanlayan və məhv etməyə kömək edən zülallar sistemi.
- Sitokin
- İmmun hüceyrələr arasında siqnal ötürən zülal.
- İnterferon
- Viruslara qarşı müdafiədə iştirak edən siqnal zülalı.
- İltihab
- İnfeksiya və ya zədəyə qarşı qızartı, şişkinlik və istiliklə müşayiət olunan cavab.
- Dendrit hüceyrə
- Anadangəlmə və qazanılmış immunitet arasında körpü olan hüceyrə.
- Profilaktika
- İnfeksiyanın qarşısını almaq üçün əvvəlcədən verilən dərman.
08Əsas fikirlər
- Anadangəlmə immunitet sürətli və ümumidir.
- Qazanılmış immunitet yavaş başlayır, amma dəqiqdir və yaddaşı var.
- Maneələr birinci müdafiə xəttidir.
- Dendrit hüceyrələr iki sistemi birləşdirir.
- Antitellər anadangəlmə hüceyrələrin işini asanlaşdırır.
- Leykoz və müalicə hər iki qatı zəiflədə bilər.
- Hansı qatın zəiflədiyi infeksiya riskinin növünü müəyyən edir.
- Profilaktikanı komandanız sizin vəziyyətinizə görə seçir.
09Tez-tez verilən suallar
Hansı immunitet daha vacibdir?
Hər ikisi. Anadangəlmə immunitet olmadan infeksiya ilk saatlarda yayılardı, qazanılmış immunitet olmadan isə bədən mikrobu tam məğlub edə və yadda saxlaya bilməzdi.
Neytropeniya hansı immunitetə aiddir?
Neytrofillər anadangəlmə immunitetin əsas hüceyrələridir. Onlar azaldıqda bakterial və göbələk infeksiyalarının riski artır; ətraflı neytropeniya mövzusunda danışırıq.
Uşaqlar anadangəlmə immunitetlə doğulursa, niyə tez-tez xəstələnirlər?
Çünki qazanılmış immunitetləri hələ formalaşır: hər yeni mikrobla tanış olmaq lazımdır. MedlinePlus-a görə körpələr anadan keçən antitellərlə bir müddət qorunur, bu antitellər 6–12 aylıqda yox olur.
Leykozda qazanılmış immunitet tamamilə itirmi?
Adətən yox. O, xəstəliyin növündən və müalicədən asılı olaraq müxtəlif dərəcədə zəifləyir və çox vaxt müalicədən sonra bərpa olunur. Bərpanın sürətini komandanız analizlərlə izləyir.
İmmuniteti “gücləndirən” vasitələr işləyirmi?
Anadangəlmə və ya qazanılmış immuniteti etibarlı şəkildə gücləndirən sübut olunmuş əlavə yoxdur. Gigiyena, qida təhlükəsizliyi, peyvəndlər (komandanın icazəsi ilə) və təyin olunan profilaktika daha faydalıdır.
Qızdırma hansı immunitetin işidir?
Qızdırma əsasən anadangəlmə immunitetin siqnal zülallarının təsiri ilə yaranır. Müalicə zamanı qızdırma təcili vəziyyətdir: dərhal komandanıza zəng edin.
10Həkimə veriləcək suallar
Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.
Müalicə immunitetimin hansı hissəsinə daha çox təsir edir?
Hansı növ infeksiyalara daha həssas olacağam?
Profilaktik antibiotik, antivirus və ya göbələk əleyhinə dərman lazımdırmı?
İmmunitetimin bərpası nə qədər çəkə bilər?
12Mənbələr
- National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: innate immunity
- National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: adaptive immunity
- National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: cytokine
- InformedHealth.org (IQWiG). The innate and adaptive immune systems
- InformedHealth.org (IQWiG). How does the immune system work?
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Immune response
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Immune System and Disorders
- Journal of Allergy and Clinical Immunology, 2010. Chaplin DD. Overview of the immune response
- Allergy, Asthma & Clinical Immunology, 2018. Marshall JS et al. An introduction to immunology and immunopathology
- Science, 2011. Vivier E et al. Innate or adaptive immunity? The example of natural killer cells
- National Cancer Institute (NCI). Infection and Neutropenia during Cancer Treatment
- American Cancer Society. Why Are People with Cancer More Likely to Get Infections?
- Journal of Clinical Oncology (ASCO and IDSA), 2018. Antimicrobial Prophylaxis for Adult Patients With Cancer-Related Immunosuppression: ASCO and IDSA Clinical Practice Guideline Update
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Altered Immunocompetence — General Best Practice Guidelines for Immunization