İmmun yaddaş
Bəzi xəstəliklərə həyatda yalnız bir dəfə tutuluruq, peyvənd isə illərlə qoruyur. Bunun səbəbi immun yaddaşdır: immun sistem bir dəfə qarşılaşdığı mikrobu “xatırlayır”. Bu mövzuda yaddaşın necə yarandığını, nə qədər davam etdiyini və leykoz müalicəsinin, xüsusən transplantasiyanın, onu necə dəyişə biləcəyini izah edirik.
01Qısa cavab
02Sadə izah
İmmun sistemi bir şagird kimi təsəvvür edin. Mikrobla ilk görüşdə o, düşməni tanımağı öyrənməlidir — bu bir neçə gün çəkir və bu müddətdə insan xəstələnə bilər.
Mübarizə bitəndən sonra döyüşçü hüceyrələrin çoxu ölür, amma bir qismi yaddaş hüceyrəsinə çevrilir. Onlar düşmənin “şəklini” saxlayır və bədəndə uzun müddət keşik çəkir.
Eyni mikrob ikinci dəfə gələndə yaddaş hüceyrələri onu dərhal tanıyır və cavab daha sürətli olur. Çox vaxt insan xəstələndiyini heç hiss etmir.
Peyvənd immun sistemə öldürülmüş, zəiflədilmiş mikrobu və ya onun bir hissəsini göstərir. Bu yolla yaddaş xəstəlik keçirmədən yaranır.
Leykozla əlaqəsi: güclü müalicə və xüsusən transplantasiya yaddaşı zəiflədə bilər. Ona görə müalicədən sonra bəzi peyvəndlərin təkrarlanması lazım ola bilər — bunu hematologiya komandanız planlaşdırır.
03Elmi izah
Yaddaş hüceyrələri: InformedHealth-ə görə infeksiya keçəndən sonra bəzi köməkçi T hüceyrələri yaddaş T hüceyrələrinə, aktivləşmiş B hüceyrələrinin bir hissəsi isə yaddaş B hüceyrələrinə çevrilir. İlk dəfə cavab bir neçə gün çəkə bilər, növbəti dəfə isə bədən dərhal reaksiya verir və ikinci infeksiya çox vaxt hiss olunmur və ya yüngül keçir.
Üç növ immunitet: NCI lüğətinə görə immunitet anadangəlmə, qazanılmış və passiv olur. Qazanılmış immunitet infeksiya və ya peyvənddən sonra yaranır və bəzən ömür boyu davam edir. Passiv immunitet hazır antitellərin alınmasıdır: dərhal qoruyur, amma yalnız bir neçə həftə və ya ay davam edir.
Yaddaş nə qədər davam edir? Amanna və həmkarlarının 26 ilə qədər izləmə aparılan tədqiqatında antitellərin yarı ömrü qızılca və parotit üçün 200 ildən çox, suçiçəyi virusu üçün təxminən 50 il, tetanus üçün 11 il, difteriya üçün isə 19 il qiymətləndirilib. Bu, bəzi peyvəndlərin niyə təkrar doza tələb etdiyini izah edir.
Anadangəlmə “yaddaş”: Farber və həmkarlarının icmalına görə immun yaddaş klassik olaraq qazanılmış immunitetə aid edilir, lakin son araşdırmalar anadangəlmə immun hüceyrələrin də yaddaşa bənzər davranış göstərə bildiyini irəli sürür. Bu sahə hələ fəal öyrənilir.
04Bədəndə nə baş verir?
Birinci və ikinci cavab
İlk qarşılaşmada antitellər bir neçə gündən sonra yaranır və onların əksəriyyəti IgM olur. İkinci qarşılaşmada yaddaş B hüceyrələri sürətlə plazma hüceyrələrinə çevrilir və daha çox və daha uyğun IgG hazırlayır. Ona görə ikinci cavab həm sürətli, həm də güclüdür.
Leykoz və müalicə yaddaşa necə təsir edir?
ACS-ə görə bəzi qan xərçəngləri, kimyaterapiya, immunoterapiya və transplantasiya immun sistemi zəiflədir. CDC-yə görə uşaqlıqda edilmiş peyvəndlərin yaddaşı kimyaterapiyadan sonra adətən qalır, amma ALL müalicəsindən sonra bəzi peyvəndlərin təkrarlanması lazım ola bilər. B hüceyrələrini hədəf alan dərmanlar yeni yaddaşın yaranmasını aylarla gecikdirə bilər.
Transplantasiyadan sonra: yenidən öyrənmək
ECIL 7 tövsiyələrinə görə kök hüceyrə transplantasiyasından keçən insanların çoxu ilk aylarda müxtəlif mikroblara qarşı immunitetini itirir, əvvəlki peyvəndlərdən asılı olmayaraq. Yeni immun sistem peyvəndlərə tədricən daha yaxşı cavab verir. Buna görə peyvəndlər komandanın planı ilə yenidən başlanır.
Yatmış viruslar və yaddaş
Suçiçəyi virusu xəstəlikdən sonra bədəndə “yatmış” vəziyyətdə qalır və immun yaddaş onu nəzarətdə saxlayır. MedlinePlus-a görə immun sistemi zəifləmiş insanlarda, o cümlədən bəzi xərçənglərdə və steroid qəbul edənlərdə, bu virusun zona (herpes zoster) kimi yenidən oyanma riski yüksəkdir.
Yaddaşınızı necə qorumaq olar?
Peyvənd qeydlərinizi saxlayın və komandanıza göstərin. Müalicədən əvvəl, mümkün olduqda, lazımi peyvəndləri müzakirə edin. Ailə üzvlərinin peyvənd olunması da sizi qoruyur. Canlı peyvəndlər immuniteti zəifləmiş insanlara adətən vurulmur; hansı peyvəndin nə vaxt lazım olduğunu komanda qərar verir.
05Yaddaş necə yaranır?
Sadələşdirilmiş ardıcıllıq.
06Yaddaşa nə təsir edir?
| Vəziyyət | Yaddaşa təsiri | Adətən nə edilir |
|---|---|---|
| Sağlam immun sistem | Yaddaş illərlə, bəzən ömür boyu qalır | Təqvimə uyğun peyvəndlər və təkrar dozalar |
| Kimyaterapiya | Əvvəlki yaddaş adətən qalır, yeni cavab zəif ola bilər | Müalicə zamanı peyvəndlər məhdud; sonra həkim qiymətləndirir |
| B hüceyrələrini hədəf alan dərmanlar | Yeni antitel cavabı aylarla zəifləyir | Peyvəndlərin vaxtı komanda ilə planlaşdırılır |
| Kök hüceyrə transplantasiyası | Əvvəlki yaddaşın çoxu itir | Peyvəndlər planla yenidən başlanır |
| Hazır antitellər (immunoqlobulin) | Öz yaddaşı yaratmır, müvəqqəti qoruyur | Həkimin göstərişi ilə |
* Cədvəl ümumi məlumat üçündür. Peyvəndlərin konkret vaxtı və növü yalnız hematologiya komandanız tərəfindən müəyyən edilir.
07Əsas terminlər
- İmmun yaddaş
- İmmun sistemin əvvəl qarşılaşdığı mikrobu tanıyıb daha sürətli cavab vermə qabiliyyəti.
- Yaddaş B hüceyrəsi
- Mikrobu xatırlayan və yenidən qarşılaşdıqda sürətlə antitel istehsalına keçən B hüceyrəsi.
- Yaddaş T hüceyrəsi
- Mikrobu xatırlayan və cavabı tez işə salan T hüceyrəsi.
- Qazanılmış immunitet
- İnfeksiya və ya peyvənddən sonra yaranan, yaddaşı olan immunitet.
- Passiv immunitet
- Hazır antitellərin alınması ilə yaranan müvəqqəti qoruma.
- Peyvənd
- İmmun sistemə mikrobu xəstəlik törətmədən tanıtmaq üsulu.
- Təkrar doza
- Zəifləyən yaddaşı yeniləmək üçün verilən əlavə peyvənd dozası.
- Canlı peyvənd
- Zəiflədilmiş canlı mikrob saxlayan peyvənd.
- Yarı ömür
- Antitel səviyyəsinin yarıya enməsi üçün lazım olan vaxt.
- Zona (herpes zoster)
- Yatmış suçiçəyi virusunun yenidən oyanması.
08Əsas fikirlər
- İmmun yaddaş qazanılmış immunitetin əsas xüsusiyyətidir.
- İlk cavab bir neçə gün çəkir, ikinci cavab daha sürətli və güclüdür.
- Yaddaşı yaddaş B və T hüceyrələri və uzunömürlü plazma hüceyrələri saxlayır.
- Peyvəndlər yaddaşı xəstəlik keçirmədən yaradır.
- Yaddaşın müddəti mikroba görə fərqlənir.
- Transplantasiya əvvəlki yaddaşın çoxunu silə bilər.
- B hüceyrələrini hədəf alan dərmanlar yeni cavabı gecikdirə bilər.
- Peyvənd planınızı yalnız komandanızla qurun.
09Tez-tez verilən suallar
Uşaqlıqda aldığım peyvəndlər hələ də işləyirmi?
Çoxu illərlə qoruyur, amma bəziləri, məsələn tetanus, təkrar doza tələb edir. Leykoz müalicəsindən sonra həkim hansı peyvəndlərin yenilənməli olduğunu qiymətləndirir.
Transplantasiyadan sonra niyə peyvəndləri yenidən almalıyam?
ECIL 7-yə görə transplantasiyadan sonra əvvəlki immunitetin çoxu itir. Yeni immun sistem mikrobları “yenidən öyrənməlidir”, peyvəndlər isə bunu təhlükəsiz şəkildə edir.
Müalicə zamanı peyvənd ala bilərəmmi?
Bəzi peyvəndlər, məsələn qrip peyvəndi, müalicə zamanı da tövsiyə oluna bilər, amma cavab zəif ola bilər. Canlı peyvəndlər adətən vurulmur. Qərarı komandanız verir; ətraflı peyvəndlər mövzusunda danışırıq.
Antitel analizləri yaddaşımı göstərirmi?
Qismən. Antitel səviyyəsi yaddaşın bir hissəsini göstərir, amma yaddaş hüceyrələri və T hüceyrə cavabı adi analizdə görünmür. Həkim bəzən peyvəndə cavabı yoxlamaq üçün antitel analizləri təyin edir.
İmmunoqlobulin infuziyası məni peyvənd kimi qoruyurmu?
Xeyr. NCI-yə görə hazır antitellər passiv immunitet yaradır: dərhal qoruyur, amma bir neçə həftə və ya ay davam edir və öz yaddaşınızı yaratmır.
Ailəm nə etməlidir?
ACS-ə görə ailə üzvləri və yaxın təmasda olanların peyvənd olunması immuniteti zəif insanı qorumaq üçün vacibdir. Hansı peyvəndlərin onlara uyğun olduğunu öz həkimləri ilə müzakirə etsinlər.
10Həkimə veriləcək suallar
Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.
Müalicə əvvəlki peyvəndlərin qoruyuculuğunu aradan qaldırırmı?
Uşaqlıqda keçirdiyim infeksiyalara qarşı immunitetim qalacaqmı?
Peyvəndləri yenidən etmək lazım olacaqmı?
İmmun yaddaşın bərpasını necə yoxlamaq olar?
12Mənbələr
- InformedHealth.org (IQWiG). The innate and adaptive immune systems
- National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: immunity
- National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: adaptive immunity
- Journal of Allergy and Clinical Immunology, 2010. Chaplin DD. Overview of the immune response
- Nature Reviews Immunology, 2016. Farber DL et al. Immunological memory: lessons from the past and a look to the future
- New England Journal of Medicine, 2007. Amanna IJ, Carlson NE, Slifka MK. Duration of humoral immunity to common viral and vaccine antigens
- World Health Organization (WHO). Vaccines and immunization: What is vaccination?
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Altered Immunocompetence — General Best Practice Guidelines for Immunization
- Clinical Infectious Diseases (IDSA), 2014. 2013 IDSA Clinical Practice Guideline for Vaccination of the Immunocompromised Host
- The Lancet Infectious Diseases (ECIL 7), 2019. Vaccination of haemopoietic stem cell transplant recipients: guidelines of the 2017 European Conference on Infections in Leukaemia (ECIL 7)
- The Lancet Infectious Diseases (ECIL 7), 2019. Vaccination of patients with haematological malignancies who did not have transplantations: guidelines from the 2017 European Conference on Infections in Leukaemia (ECIL 7)
- American Cancer Society. Vaccinations During Cancer Treatment
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Shingles