Antigenlər və antitellər

01Qısa cavab

02Sadə izah

Antigen immun sistemin “tanıdığı” bir şeydir — məsələn, virusun səthindəki zülal. Onu insanın üzü kimi təsəvvür edin: immun sistem üzə baxıb “dost” və ya “yad” olduğunu müəyyən edir.

Antitel Y hərfinə bənzəyən kiçik zülaldır. Onun iki “qolu” müəyyən bir antigenə tam uyğun gəlir, açarın qıfıla uyğun gəldiyi kimi. Uyğun antigenə rast gələndə ona möhkəm yapışır.

Antitel mikroba yapışanda mikrob hüceyrələrə daxil ola bilmir. Bundan əlavə, antitellərlə örtülmüş mikrobu makrofaqlar və neytrofillər daha asanlıqla tanıyıb udur.

Antitelləri plazma hüceyrələri hazırlayır. Onlar uyğun B hüceyrələrinin çoxalıb dəyişməsindən yaranır. İlk qarşılaşmada bu bir neçə gün çəkir; növbəti dəfə yaddaş hüceyrələri sayəsində daha sürətli olur.

Leykozla əlaqəsi: həkimlər laboratoriyada hazırlanmış antitellərlə leykoz hüceyrələrinin səthindəki antigenləri tapır. Bəzi dərmanlar da antiteldir: onlar leykoz hüceyrəsinin antigeninə yapışaraq onu immun sistem üçün nişanlayır.

03Elmi izah

Tərif: MedlinePlus-a görə antigen immun sistemi ona qarşı antitel hazırlamağa vadar edən istənilən maddədir; o, ətraf mühitdən gələ və ya bədənin içində yarana bilər. MedlinePlus-a görə hər antitel növü bir spesifik antigenə qarşı qoruyur; immun sistem səhvən sağlam toxumanı yad saydıqda autoimmun xəstəlik yaranır.

Antitelin üç işi: InformedHealth-ə görə antitellər mikrobları birbaşa zərərsizləşdirir (virus və ya bakteriyanın səthinə və ya onların toksinlərinə yapışaraq), digər immun hüceyrələri aktivləşdirir və faqositlərin işini asanlaşdırır, həmçinin müdafiə zülallarını işə salır. Beləliklə qazanılmış immunitet anadangəlmə immunitetə kömək edir.

Antitel sinifləri: Chaplin-in icmalına görə IgM ilk cavabda yaranan antiteldir, IgG qanda ən çox olan və uzunmüddətli qorumanı təmin edən sinifdir, IgA selikli qişalarda, IgE isə allergik reaksiyalarda və parazitlərə qarşı müdafiədə rol oynayır. MedlinePlus-a görə böyüklərdə IgG-nin normal səviyyəsi təxminən 700–1600 mq/dl-dir.

Monoklonal antitellər: NCI-yə görə bunlar laboratoriyada hazırlanan və müəyyən hədəfi tanıyan immun zülallardır. Məsələn, rituksimab B hüceyrələrindəki CD20 zülalına yapışaraq immun sistemin onları öldürməsinə səbəb olur; blinatumomab isə leykoz hüceyrələrindəki CD19 və T hüceyrələrindəki CD3 zülallarına eyni vaxtda yapışır.

04Bədəndə nə baş verir?

Hüceyrələrimizin öz antigenləri

Hər hüceyrənin səthində onun növünü göstərən zülallar var; həkimlər onlara “CD markerləri” deyir. NCI-yə görə immunofenotipləmə laboratoriyada hazırlanmış antitellərlə bu markerləri tapır. Bu üsulla leykoz hüceyrəsinin B, T və ya mieloid xəttə aid olduğu müəyyən edilir və sonra müalicə zamanı qalıq xəstəlik izlənilir.

Antitel analizləri nə göstərir?

Qanda müəyyən antitellərin olması insanın keçmişdə həmin mikrobla qarşılaşdığını və ya peyvənd olunduğunu göstərə bilər. Məsələn, ASCO tövsiyəsinə görə müalicədən əvvəl hepatit B üçün həm antigen, həm də antitel analizləri aparılır, çünki keçmiş infeksiya müalicə zamanı yenidən aktivləşə bilər.

Antitellər azaldıqda

NCI-yə görə qanda immunoqlobulinlərin az olması hipoqammaqlobulinemiya adlanır və infeksiya riskini artırır. Bu, CLL-də tez-tez rast gəlinir, bəzi müalicələrdən sonra da yarana bilər. iwCLL tövsiyələrinə görə təkrarlanan ağır infeksiyalar olduqda həkim immunoqlobulin əvəzedici terapiyanı nəzərdən keçirə bilər.

Qan qrupları da antigendir

Amerika Qırmızı Xaçına görə qan qrupları qırmızı qan hüceyrələrinin səthində müəyyən antigenlərin olub-olmaması ilə müəyyən edilir. Uyğun olmayan qan köçürüldükdə alıcının antitelləri onlara hücum edə bilər. Buna görə hər transfuziyadan əvvəl qan qrupu və uyğunluq yoxlanılır.

Monoklonal antitellər necə işləyir?

Laboratoriyada hazırlanan antitel leykoz hüceyrəsinin səthindəki müəyyən antigenə yapışır. Bundan sonra o, hüceyrəni immun sistem üçün nişanlaya, T hüceyrələrini ona yaxınlaşdıra və ya ona dərman daşıya bilər. Hədəf antigen sağlam hüceyrələrdə də olarsa, onlar da təsirlənə bilər.

07Əsas terminlər

Antigen

İmmun sistemdə cavab yaradan istənilən maddə.

Antitel

Plazma hüceyrələrinin müəyyən antigenə qarşı hazırladığı zülal.

İmmunoqlobulin

Antitellərin elmi adı; IgG, IgA, IgM, IgE və IgD sinifləri var.

Plazma hüceyrəsi

Çoxlu antitel hazırlayan, B hüceyrəsindən yaranan hüceyrə.

CD markeri

Hüceyrənin səthində onun növünü göstərən zülal.

Monoklonal antitel

Laboratoriyada hazırlanan, bir hədəfi tanıyan antitel.

Hipoqammaqlobulinemiya

Qanda antitellərin az olması.

Autoimmun xəstəlik

İmmun sistemin səhvən öz toxumalarına hücum etməsi.

Seroloji analiz

Qanda antitelləri və ya antigenləri axtaran analiz.

İmmunofenotipləmə

Antitellərlə hüceyrə markerlərini tapan laborator üsul.

08Əsas fikirlər

• Antigen immun sistemin tanıdığı “ad nişanı”dır.
• Antitel antigenə açar-qıfıl kimi uyğun gələn Y-şəkilli zülaldır.
• Antitelləri B hüceyrələrindən yaranan plazma hüceyrələri hazırlayır.
• Antitellər mikrobları zərərsizləşdirir və nişanlayır.
• Beş əsas antitel sinfi var; qanda ən çox olan IgG-dir.
• Leykoz hüceyrələrinin markerləri diaqnozda istifadə olunur.
• Monoklonal antitellər bəzi leykozların müalicəsində işlədilir.
• Antitellər azaldıqda infeksiyadan qorunma barədə komandanız qərar verir.

09Tez-tez verilən suallar

10Həkimə veriləcək suallar

Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.

1. 1

   İmmunoqlobulin (antitel) səviyyəm aşağıdırmı?

2. 2

   Antitel çatışmazlığı varsa, immunoqlobulin infuziyası lazımdırmı?

3. 3

   Müalicəm antitel istehsalına təsir edirmi?

4. 4

   Antitel testlərinin nəticələrini necə izah edərsiniz?

Suallarım

11Növbəti nəyi oxumaq faydalıdır?

• İmmunitet və infeksiyalardan qorunmaB, T və NK limfositlər
• İmmunitet və infeksiyalardan qorunmaİmmun yaddaş
• İmmunitet və infeksiyalardan qorunmaAnadangəlmə və qazanılmış immunitet
• İmmunitet və infeksiyalardan qorunmaMikrobla mübarizə
• İmmunitet və infeksiyalardan qorunmaPeyvəndlər və müalicə

12Mənbələr

1. National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: antigen
2. National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: antibody
3. National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: immunoglobulin
4. National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: hypogammaglobulinemia
5. National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: immunophenotyping
6. MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Antigen
7. MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Antibody
8. MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Quantitative nephelometry test
9. InformedHealth.org (IQWiG). The innate and adaptive immune systems
10. Journal of Allergy and Clinical Immunology, 2010. Chaplin DD. Overview of the immune response
11. National Cancer Institute (NCI). Monoclonal Antibodies
12. Blood, 2018. iwCLL guidelines for diagnosis, indications for treatment, response assessment, and supportive management of CLL
13. Journal of Clinical Oncology (ASCO), 2020. Hepatitis B Virus Screening and Management for Patients With Cancer Prior to Therapy: ASCO Provisional Clinical Opinion Update
14. American Red Cross. Blood Types Explained – A, B, AB and O