Hormonlar
Kəllə şüası, bütün bədən şüası, yüksək dozalı kimyaterapiya və transplantasiya hormon istehsal edən vəzilərə təsir edə bilər. Bu mövzuda hansı hormonların dəyişə biləcəyini, əlamətləri və müalicəni izah edirik.
01Qısa cavab
02Sadə izah
Hormonlar xəbərçi maddələrdir.
“Dirijor” — hipofiz vəzi.
Risk: kəllə şüası, bütün bədən şüası, alkilləşdirici dərmanlar.
Uşaqlarda — böyümə və yetkinlik izlənir.
Çatışmazlıq əvəzedici müalicə ilə düzəlir.
03Elmi izah
Hipofiz: Endocrine Society 2018 təlimatına görə 18 Gy və yuxarı kəllə şüası böyümə hormonu çatışmazlığı riskini artırır; risk dozaya və şüadan keçən vaxta görə artır.
Cinsi vəzilər: yüksək dozalı siklofosfamid, busulfan və bütün bədən şüası yumurtalıq və xaya funksiyasına təsir edə bilər; qadınlarda erkən menopauza riski artır (MedlinePlus).
Uşaqlar: COG boy, çəki və cinsi inkişafın hər il yoxlanmasını və lazım olduqda endokrinoloqa göndərişi tövsiyə edir.
Steroidlər: uzunmüddətli kortikosteroidlər böyrəküstü vəzilərin öz hormon istehsalını müvəqqəti basa bilər; dərman birdən dayandırılmamalıdır.
04Bədəndə nə baş verir?
Hormonlar nədir?
Vəzilərin istehsal etdiyi və qanla bütün bədənə yayılan maddələrdir. Onlar böyüməni, enerjini, cinsi funksiyanı, əhvalı və sümükləri idarə edir.
Hipofiz — dirijor
Beynin altında yerləşən kiçik vəzi digər vəzilərə “əmr” verir. Kəllə şüası ona təsir edərsə, böyümə hormonu və ya digər hormonlar azala bilər.
Uşaqlarda nəyə diqqət?
Boyun yavaş artması, cinsi yetkinliyin çox gec və ya çox erkən başlaması. Müntəzəm boy ölçümü və həkim müayinəsi bunu vaxtında göstərir.
Böyüklərdə nəyə diqqət?
Qadınlarda menstruasiyanın dayanması və ya qeyri-müntəzəmliyi, isti basmalar; kişilərdə libidonun azalması, yorğunluq, əzələ gücünün azalması. Bunlar testosteron və ya estrogen azlığı ola bilər.
Müalicə
Çatışmazlıq tapılarsa, endokrinoloq əvəzedici hormon təyin edir: böyümə hormonu, estrogen/progesteron, testosteron və s. Bu, sümükləri, ürəyi və həyat keyfiyyətini qoruyur.
Nə vaxt həkimə zəng etməli
Narahatedici əlamətlər — qızdırma, qanaxma, yeni ağrı, nəfəs darlığı — görüşlər arasında da həkimə deyilməlidir. Erkən müraciət həmişə gecikmədən yaxşıdır.
05Hormonal tarazlıq
Hormon nəzarətinin addımları.
06Hormon riskləri (sadələşdirilmiş)
| Müalicə | Mümkün təsir | Yoxlama |
|---|---|---|
| Kəllə şüası | Böyümə hormonu azlığı, erkən yetkinlik | Boy, IGF-1, endokrinoloq |
| Bütün bədən şüası | Cinsi vəzi və tiroid çatışmazlığı | Hormon testləri |
| Alkilləşdirici dərmanlar | Erkən menopauza, testosteron azlığı | FSH, LH, estradiol, testosteron |
| Uzunmüddətli steroidlər | Böyrəküstü vəzi basqısı | Həkimin qiymətləndirməsi |
| Transplantasiya | Bir neçə hormon | Müntəzəm nəzarət |
* Yoxlama planı fərdidir.
07Əsas terminlər
- Hormon
- Vəzinin qana buraxdığı xəbərçi maddə.
- Hipofiz
- Hormonları idarə edən beyin vəzi.
- Endokrinoloq
- Hormon xəstəlikləri üzrə həkim.
- Erkən menopauza
- 40 yaşdan əvvəl yumurtalıq funksiyasının dayanması.
- Hipoqonadizm
- Cinsi hormonların azlığı.
- Əvəzedici müalicə
- Çatışmayan hormonun dərmanla verilməsi.
08Əsas fikirlər
- Hormonlar çox funksiyanı idarə edir.
- Kəllə və bütün bədən şüası riski artırır.
- Uşaqlarda böyümə izlənir.
- Böyüklərdə əlamətlərə diqqət edin.
- Əvəzedici müalicə effektivdir.
- Hormonları özbaşına qəbul etməyin.
09Tez-tez verilən suallar
Menstruasiyam qayıtmayıb. Bu normaldırmı?
Müalicədən sonra aylarla gecikə bilər; uzun sürərsə, hormon testləri və həkim məsləhəti lazımdır.
Böyümə hormonu təhlükəsizdirmi?
Endokrinoloqun nəzarəti ilə; qərar fərdi şəkildə hematoloqla birlikdə verilir.
Hormon problemi məhsuldarlığa təsir edirmi?
Bəli, ola bilər; bax: məhsuldarlıq mövzuları.
Nə vaxt endokrinoloqa getməliyəm?
Risk varsa — planlı; əlamətlər varsa — vaxtında.
Bu məlumat həkim məsləhətini əvəz edirmi?
Xeyr. Bu ümumi təhsil məlumatıdır; sizin vəziyyətinizi yalnız müalicə edən həkim qiymətləndirir.
10Həkimə veriləcək suallar
Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.
Menstruasiyam qayıtmayıb. Bu normaldırmı?
Böyümə hormonu təhlükəsizdirmi?
Hormon problemi məhsuldarlığa təsir edirmi?
Nə vaxt endokrinoloqa getməliyəm?
Bu məlumat həkim məsləhətini əvəz edirmi?
12Mənbələr
- Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 2018. Sklar CA et al. Hypothalamic–Pituitary and Growth Disorders in Survivors of Childhood Cancer: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline
- Children's Oncology Group. Long-Term Follow-Up Guidelines for Survivors of Childhood, Adolescent and Young Adult Cancers
- National Cancer Institute (NCI). Late Effects of Treatment for Childhood Cancer (PDQ®)–Patient Version
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Growth Hormone Deficiency
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Hypopituitarism
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Premature ovarian failure
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Hypogonadism
- National Cancer Institute (NCI). Follow-Up Medical Care
- National Cancer Institute (NCI). Cancer Survivorship
- Cancer.Net (ASCO). Follow-Up Care After Cancer Treatment
- Leukemia & Lymphoma Society (LLS). Long-Term and Late Effects of Treatment