Karbohidratlar: beyin və əzələlər üçün əsas yanacaq
Çörək, düyü, kartof, sıyıq, meyvə — bunların hamısı karbohidratla zəngindir. Bəzən onları “zərərli” adlandırırlar, amma müalicə zamanı karbohidratlar enerjinin ən rahat mənbəyidir. Bu mövzuda karbohidratların növlərini, orqanizmdə nə baş verdiyini və müalicə dövründə daha ağıllı seçim etməyi izah edirik.
01Qısa cavab
02Sadə izah
Karbohidratlar qidada olan şəkərlər, nişasta və lifdir. Onlar əsasən bitki mənşəli qidalarda, həmçinin süddə olur.
Nişasta uzun zəncirli karbohidratdır: düyü, buğda, kartof, qarabaşaq. Həzm zamanı bu zəncir qırılır və tək-tək qlükoza molekullarına çevrilir.
Qlükoza qanla bütün bədənə yayılır. Beyin adi halda demək olar yalnız qlükoza ilə işləyir, qırmızı qan hüceyrələri isə ancaq qlükozadan enerji alır.
Lif bağırsaqda həzm olunmur, amma nəcisi formalaşdırır, faydalı bakteriyaları qidalandırır və şəkərin qana daha yavaş keçməsinə kömək edir.
Sürətli karbohidratlar (şəkərli içki, konfet) qan şəkərini tez qaldırıb tez endirir. Yavaş karbohidratlar (tam taxıl, paxlalı) enerjini daha bərabər verir.
03Elmi izah
ÜST-ün 2023-cü il tövsiyəsi: böyüklərə karbohidratları əsasən tam taxıl, tərəvəz, meyvə və paxlalılardan almaq və gündə ən azı 25 q təbii lif qəbul etmək tövsiyə olunur. Bu, sağlam qidalanma üçün ümumi göstərişdir.
Sərbəst şəkərlər: ÜST-ün 2015-ci il tövsiyəsinə görə sərbəst şəkərlər (əlavə olunmuş şəkər, bal, şirələrdəki şəkər) ümumi enerjinin 10%-dən azını təşkil etməlidir, 5%-dən az olması isə əlavə fayda verə bilər.
Xərçəng zamanı: ESPEN 2017 tövsiyələrinə görə çəki itirən və insulinə həssaslığı azalmış xəstələrdə enerjinin bir hissəsini karbohidrat əvəzinə yağdan almaq faydalı ola bilər; bu qərar fərdi verilir. “Şəkər xərçəngi qidalandırır, ona görə karbohidratı tam kəsmək lazımdır” fikrini dəstəkləyən sübut yoxdur.
Müalicə və qan şəkəri: NCI-yə görə kortikosteroidlər və bəzi digər dərmanlar qan şəkərini yüksəldə bilər. Belə hallarda həkim qan şəkərini yoxlayır və lazım olduqda müalicəni düzəldir.
04Bədəndə nə baş verir?
Üç növ karbohidrat
Şəkərlər (meyvə, süd, bal, şəkər), nişasta (taxıl, çörək, kartof, paxlalı) və lif (tərəvəz, meyvə qabığı, tam taxıl). Hər birinin orqanizmdə rolu fərqlidir.
Həzm: nişastadan qlükozaya
Ağızda tüpürcək nişastanı parçalamağa başlayır, nazik bağırsaqda bu proses başa çatır. Qlükoza qana keçir, insulin isə onun hüceyrələrə daxil olmasına kömək edir.
Beyin, əzələ və qan hüceyrələri
Beyin gündə xeyli qlükoza işlədir. Əzələlər isə artıq qlükozanı qlikogen şəklində saxlayır. Karbohidrat az olanda orqanizm zülaldan qlükoza düzəltməyə başlaya bilər.
Daha yaxşı seçim
Tam taxıllı çörək, qarabaşaq, yulaf, qəhvəyi düyü, paxlalılar, tərəvəz və meyvə enerji ilə yanaşı vitamin, mineral və lif verir. Şəkərli içkilər isə əsasən “boş” kalori verir.
Ağır günlərdə
İshal, ürəkbulanma və ya ağız yaraları olanda ağ düyü, kartof püresi, yumşaq makaron, sıyıq, banan kimi yumşaq qidalar daha asan qəbul olunur. Bu müvəqqəti seçimdir; vəziyyət yaxşılaşanda lifli qidalar tədricən geri qaytarılır.
Steroidlər və diabet
Steroid qəbul edənlərdə və diabeti olanlarda qan şəkəri yüksələ bilər. Belə hallarda şirin içkiləri suya və ya şəkərsiz çaya dəyişmək, karbohidratları gün ərzində bərabər paylamaq kömək edir. Dərman dozasını yalnız həkim dəyişir.
05Karbohidratlar: dörd addım
Növlərini tanı, yanacağı anla, yavaş olanları seç, şəkəri izlə.
06Karbohidrat mənbələri (sadələşdirilmiş)
| Qida | Nə verir | Müalicə zamanı qeyd |
|---|---|---|
| Tam taxıl, qarabaşaq, yulaf | Enerji, lif, B vitaminləri | İshal olanda müvəqqəti azaltmaq olar |
| Ağ düyü, makaron, kartof | Asan həzm olunan enerji | Ağır günlərdə rahat seçim |
| Paxlalılar | Enerji, zülal, lif | Yaxşı bişirilməlidir, qaz verə bilər |
| Meyvə | Şəkər, lif, vitamin C | Yaxşı yuyulmalıdır |
| Süd, qatıq | Laktoza, zülal, kalsium | Yalnız pasterizə olunmuş |
| Şəkərli içki, konfet | Sürətli enerji, az qida dəyəri | Məhdudlaşdırmaq, xüsusən steroid zamanı |
* Cədvəl ümumi məlumatdır. Diabet və ya steroid müalicəsi olduqda fərdi qaydaları həkiminiz verir.
07Əsas terminlər
- Karbohidrat
- Şəkərlər, nişasta və lifdən ibarət qida qrupu.
- Qlükoza
- Qanda olan əsas şəkər, hüceyrələrin yanacağı.
- Nişasta
- Taxılda və kartofda olan uzun zəncirli karbohidrat.
- Qlikogen
- Qaraciyər və əzələdə saxlanan qlükoza ehtiyatı.
- İnsulin
- Qlükozanın hüceyrəyə keçməsinə kömək edən hormon.
- Sərbəst şəkərlər
- Əlavə olunmuş şəkər, bal, şirə şəkəri.
- Tam taxıl
- Qabığı və rüşeymi saxlanmış taxıl.
- Hiperqlikemiya
- Qan şəkərinin normadan yüksək olması.
08Əsas fikirlər
- Karbohidratlar beyin və əzələ üçün əsas yanacaqdır.
- Onları tam kəsmək lazım deyil.
- Tam taxıl, paxlalı, tərəvəz və meyvə seçin.
- Şəkərli içkiləri məhdudlaşdırın.
- Ağır günlərdə yumşaq nişastalı qida rahatdır.
- Steroidlər qan şəkərini qaldıra bilər.
- Diabet dərmanlarını özünüz dəyişməyin.
- “Şəkər xərçəngi qidalandırır” fikri pəhriz səbəbi deyil.
09Tez-tez verilən suallar
Şəkər lösemi hüceyrələrini qidalandırırmı? Şəkəri tam kəsməliyəmmi?
Bütün hüceyrələr, o cümlədən sağlam hüceyrələr qlükoza işlədir. Karbohidratı tam kəsməyin müalicəyə kömək etdiyinə dair sübut yoxdur, amma bu, çəki və əzələ itkisinə səbəb ola bilər. Əlavə şəkəri azaltmaq isə ümumi sağlamlıq üçün faydalıdır.
Ağ çörək zərərlidirmi?
Zərərli deyil, sadəcə tam taxıllı çörəkdən daha az lif və vitamin verir. İshal və ya ürəkbulanma zamanı ağ çörək daha rahat ola bilər.
Steroid qəbul edirəm, şəkərim qalxıb. Nə yeməliyəm?
Şirin içkiləri və şirniyyatı azaldın, karbohidratları bütün günə bölün, zülal və tərəvəzlə birlikdə yeyin. Ölçmələr və dərmanlar barədə həkiminizin göstərişinə əməl edin.
Ketogen pəhriz lösemiyə kömək edirmi?
Lösemi zamanı ketogen pəhrizin faydasını göstərən etibarlı tədqiqat yoxdur. Bu pəhriz çəki itkisini artıra bilər. Hər hansı xüsusi pəhrizi yalnız komandanızla razılaşdırın.
Meyvə şirəsi meyvəni əvəz edirmi?
Tam yox. Şirədə lif azdır, şəkər isə tez sorulur. Müalicə zamanı yalnız pasterizə olunmuş şirə seçin və miqdarını məhdudlaşdırın.
Bal şəkərdən faydalıdırmı?
Bal da sərbəst şəkər sayılır. Neytropeniya zamanı bəzi mərkəzlər çiy (emal olunmamış) baldan çəkinməyi məsləhət görür. Bu barədə komandanızdan soruşun.
10Həkimə veriləcək suallar
Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.
Şəkər lösemi hüceyrələrini qidalandırırmı? Şəkəri tam kəsməliyəmmi?
Ağ çörək zərərlidirmi?
Steroid qəbul edirəm, şəkərim qalxıb. Nə yeməliyəm?
Ketogen pəhriz lösemiyə kömək edirmi?
Meyvə şirəsi meyvəni əvəz edirmi?
Bal şəkərdən faydalıdırmı?
12Mənbələr
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Carbohydrates
- NHS. Starchy foods and carbohydrates
- World Health Organization (WHO). Carbohydrate intake for adults and children: WHO guideline (2023)
- World Health Organization (WHO). Guideline: Sugars intake for adults and children (2015)
- World Health Organization (WHO). Healthy diet — fact sheet
- Harvard T.H. Chan School of Public Health — The Nutrition Source. Whole Grains
- Harvard T.H. Chan School of Public Health — The Nutrition Source. Added Sugar
- British Dietetic Association. Wholegrains: Food Fact Sheet
- National Cancer Institute (NCI). Nutrition in Cancer Care (PDQ) — Patient Version
- National Cancer Institute (NCI). Eating Hints: Before, During, and After Cancer Treatment
- Clinical Nutrition (ESPEN), 2017. Arends J et al. ESPEN guidelines on nutrition in cancer patients
- U.S. Food and Drug Administration (FDA). Added Sugars on the Nutrition Facts Label