Enerji ehtiyacı: müalicə zamanı orqanizm nə qədər yanacaq istəyir
Orqanizm hər an enerji sərf edir: ürək döyünür, nəfəs alırıq, hüceyrələr yenilənir. Lösemi və onun müalicəsi bu ehtiyacı dəyişə bilər, iştah isə tez-tez azalır. Bu mövzuda enerjinin nə olduğunu, nə üçün müalicə zamanı ona xüsusi diqqət lazım olduğunu və balansı necə izləməyi sadə dillə izah edirik.
01Qısa cavab
02Sadə izah
Enerji orqanizmin “yanacağıdır”. Onu karbohidratlar, yağlar və zülallardan alırıq, miqdarı isə kilokalori (kkal) ilə ölçülür.
Hətta tam istirahətdə də enerjinin böyük hissəsi ürəyin, beynin, qaraciyərin və digər orqanların işinə gedir. Buna əsas mübadilə deyilir.
Lösemi müalicəsi zamanı sümük iliyi və selikli qişalar yenidən qurulur, immun sistem infeksiyalarla vuruşur. Bu işlərin hamısı əlavə enerji və zülal tələb edir.
Problem ondadır ki, elə bu vaxt iştah azalır: ürəkbulanma, ağız yaraları, dad dəyişikliyi və yorğunluq yeməyi çətinləşdirir. Ona görə bir çox xəstə bilmədən az yeyir.
Enerji çatışmayanda orqanizm ehtiyatlara — əvvəlcə yağa, sonra əzələyə əl atır. Əzələ itkisi isə gücü, müqaviməti və müalicəyə dözümlülüyü azalda bilər.
03Elmi izah
Ümumi ehtiyac: ESPEN-in (Avropa Klinik Qidalanma və Metabolizm Cəmiyyəti) 2017 və 2021-ci il tövsiyələrinə görə, xərçəngli xəstələrin ümumi enerji sərfi adətən sağlam insanlarınkına yaxındır və praktikada gündə təxminən 25–30 kkal/kq kimi qiymətləndirilir. Bu, başlanğıc nöqtəsidir; fərdi ehtiyac çəkinin dinamikasına görə dəqiqləşdirilir.
Qızdırma və iltihab: iltihab və infeksiya maddələr mübadiləsini sürətləndirir. Eyni zamanda xəstəlik və müalicə iştahı azaldır. ESMO-nun 2021-ci il kaxeksiya tövsiyələri çəki və əzələ itkisinin erkən aşkarlanmasını və qidalanma dəstəyinin vaxtında başlanmasını vurğulayır.
Skrininq: ESPEN bütün xərçəngli xəstələrdə diaqnoz zamanı və sonra müntəzəm olaraq qida qəbulunu, çəki dəyişikliyini və bədən kütləsi indeksini qiymətləndirməyi tövsiyə edir. Çəkinin bir neçə faiz azalması belə diqqət tələb edən siqnaldır.
Dəstək pillələri: NCI və ESPEN-ə görə əvvəlcə adi qidanın tərkibi və rejimi dəyişdirilir, lazım olduqda qidalı içkilər (oral qidalanma əlavələri) əlavə edilir; yemək kifayət etmədikdə həkimlər zond və ya venadaxili qidalanmanı nəzərdən keçirə bilər. Bu qərarları komanda verir.
04Bədəndə nə baş verir?
Enerji nəyə xərclənir?
Gündəlik enerjinin böyük hissəsi orqanların işinə gedir: ürək, beyin, qaraciyər, böyrəklər. Qalanı hərəkətə və qidanın həzminə sərf olunur. Müalicə zamanı buna toxumaların bərpası və immun reaksiya əlavə olunur.
Qızdırma və infeksiya
Bədən temperaturu yüksələndə maddələr mübadiləsi sürətlənir və orqanizm daha çox enerji yandırır. Ona görə infeksiya dövründən sonra çox vaxt arıqlama özünü göstərir.
İştah niyə azalır?
Ürəkbulanma, qusma, ağızda yaralar, dadın dəyişməsi, qəbizlik və ya ishal, yorğunluq və narahatlıq — hamısı yeməyi çətinləşdirir. Bəzi dərmanlar isə əksinə iştahı artıra bilər.
Ehtiyatlar və əzələ
Qida azdırsa, orqanizm əvvəlcə qaraciyərdəki qlikogeni, sonra yağı, sonra isə əzələ zülalını işlədir. Əzələ itkisi çəki tərəzisində hiss olunmaya bilər — xüsusilə ödem olduqda.
Balansı necə izləməli?
Həftədə bir-iki dəfə, eyni saatda, eyni tərəzidə çəkinin. Paltarın boşalması, gücün azalması və pilləkənlərdə yorulmaq da əhəmiyyətli əlamətlərdir. Gördüklərinizi komandaya deyin.
Az yeyəndə nə kömək edir?
Gündə 5–6 dəfə kiçik porsiyalar; boşqabın ilk hissəsində zülal və enerjisi çox olan qida; yeməklərə zeytun yağı, kərə yağı, pasterizə olunmuş pendir əlavə etmək; yeməkdən əvvəl çox maye içməmək. Qidalı içkiləri isə komanda tövsiyə edir.
05Enerji balansı: dörd addım
Yanacaq lazımdır, ehtiyac artır, kiçik porsiyalar kömək edir, çəki izlənir.
06Enerji ehtiyacına nə təsir edir (sadələşdirilmiş)
| Amil | Ehtiyaca təsiri | Nə etmək olar |
|---|---|---|
| Qızdırma, infeksiya | Artırır | Bərpa dövründə porsiyaları artırmaq, komandaya demək |
| Toxumaların bərpası | Artırır | Zülal və enerjili qidanı hər yeməyə qatmaq |
| Yataq rejimi | Azaldır, amma əzələ itir | İcazə verildikcə yüngül hərəkət |
| Ürəkbulanma, ağız yaraları | Qəbulu azaldır | Yumşaq, soyuq və ya ilıq kiçik porsiyalar |
| Steroid dərmanlar | İştahı artıra bilər | Qidalı seçim, şirniyyatı məhdudlaşdırmaq |
| Narahatlıq, yorğunluq | Qəbulu azaldır | Hazır, asan qidalar evdə saxlamaq |
* Cədvəl ümumi məlumatdır. Fərdi enerji və zülal hədəfini həkim və ya dietoloq müəyyən edir.
07Əsas terminlər
- Kilokalori (kkal)
- Qidadakı enerjinin ölçü vahidi.
- Əsas mübadilə
- Tam istirahətdə orqanların işinə sərf olunan enerji.
- Enerji balansı
- Qəbul olunan və sərf olunan enerjinin nisbəti.
- Kaxeksiya
- Xəstəliklə bağlı çəki və əzələ itkisi.
- Sarkopeniya
- Əzələ kütləsinin və gücünün azalması.
- Qidalı içki
- Enerji və zülalla zənginləşdirilmiş hazır içki.
- Dietoloq
- Klinik qidalanma üzrə mütəxəssis.
- Skrininq
- Qidalanma riskinin müntəzəm sadə yoxlanışı.
08Əsas fikirlər
- Müalicə zamanı orqanizmə əlavə yanacaq lazımdır.
- Qızdırma və infeksiya enerji sərfini artırır.
- İştah azalsa, kiçik porsiyalarla tez-tez yeyin.
- Hər yeməyə zülal və enerjili qida qatın.
- Həftədə bir-iki dəfə çəkinin.
- Arıqlamanı gizlətməyin — komandaya deyin.
- Kalori hədəfini dietoloq müəyyən edir.
- Qidalı içkiləri yalnız komandanın tövsiyəsi ilə seçin.
09Tez-tez verilən suallar
Müalicə zamanı arıqlamaq yaxşı deyilmi? Artıq çəkim var idi.
Müalicə dövrü arıqlamaq üçün uyğun vaxt sayılmır, çünki itkinin bir hissəsi əzələ hesabına olur. Çəki ilə bağlı məqsədləri müalicədən sonra həkiminizlə müzakirə edin.
Gündə neçə kalori yeməliyəm?
Bu, çəkinizdən, boyunuzdan, müalicədən və vəziyyətinizdən asılıdır. Rəqəmi həkim və ya dietoloq hesablayır və çəkinin dəyişməsinə görə düzəldir.
Heç iştahım yoxdur. Necə yeyim?
Saata baxaraq, ac olmasanız da, kiçik porsiyalarla yeyin. Sevdiyiniz, iyi az olan, soyuq və ya ılıq yeməklər daha asan qəbul olunur. Ürəkbulanma və ağız yaraları üçün komandadan dərman soruşun.
Şirniyyatla kalori almaq olarmı?
Bəzən olar, amma yalnız şirniyyat zülal, vitamin və mineral vermir. Daha yaxşısı enerjini zülalla birləşdirməkdir: qatıq və bal, kəsmik, yumurtalı yeməklər, süd sıyığı.
Çəkim dəyişmir, amma zəifləmişəm. Bu ola bilərmi?
Bəli. Ödem və ya maye saxlanması əzələ itkisini gizlədə bilər. Güc azalırsa, bunu da komandaya deyin.
Steroiddən sonra çox yeyirəm. Nə etməliyəm?
Steroidlər iştahı artıra bilər. Meyvə, tərəvəz, zülallı və lifli qidaları seçin, şirin içkiləri azaldın və qan şəkəri ilə bağlı həkimin göstərişlərinə əməl edin.
10Həkimə veriləcək suallar
Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.
Müalicə zamanı arıqlamaq yaxşı deyilmi? Artıq çəkim var idi.
Gündə neçə kalori yeməliyəm?
Heç iştahım yoxdur. Necə yeyim?
Şirniyyatla kalori almaq olarmı?
Çəkim dəyişmir, amma zəifləmişəm. Bu ola bilərmi?
Steroiddən sonra çox yeyirəm. Nə etməliyəm?
12Mənbələr
- Clinical Nutrition (ESPEN), 2017. Arends J et al. ESPEN guidelines on nutrition in cancer patients
- Clinical Nutrition (ESPEN), 2021. Muscaritoli M et al. ESPEN practical guideline: Clinical Nutrition in cancer
- ESMO Open, 2021. Arends J et al. Cancer cachexia in adult patients: ESMO Clinical Practice Guidelines
- National Cancer Institute (NCI). Nutrition in Cancer Care (PDQ) — Patient Version
- National Cancer Institute (NCI). Eating Hints: Before, During, and After Cancer Treatment
- American Cancer Society. Benefits of Good Nutrition During Cancer Treatment
- American Cancer Society. Nutrition Once Treatment Starts
- NHS. Understanding calories
- British Dietetic Association. Malnutrition: Food Fact Sheet
- World Health Organization (WHO). Malnutrition — fact sheet
- Cancer Research UK. Diet problems and cancer
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Nutrition