İştahsızlıq və ürəkbulanma
Ürəkbulanma və iştahsızlıq leykoz müalicəsinin ən çox rast gəlinən və ən yorucu yan təsirlərindəndir. Yaxşı xəbər budur ki, bu gün onların qarşısını almaq üçün effektiv dərmanlar və sadə gündəlik üsullar var. Bu mövzuda ürəkbulanmanın növlərini, dərmanların necə işlədiyini, yeməyi asanlaşdıran məsləhətləri və nə vaxt təcili zəng etmək lazım olduğunu izah edirik.
01Qısa cavab
02Sadə izah
Ürəkbulanma beyində “qusma mərkəzinin” kimyaterapiya, bəzi digər dərmanlar, infeksiya, qəbizlik və ya narahatlıq tərəfindən oyadılması nəticəsində yaranır. Səbəb fərqli ola bilər, ona görə komandaya danışmaq vacibdir.
Kəskin ürəkbulanma dərmandan sonrakı ilk 24 saatda, gecikmiş ürəkbulanma isə sonrakı günlərdə olur. Əvvəlki təcrübəyə görə müalicədən əvvəl başlayan ürəkbulanmaya gözləmə ürəkbulanması deyilir.
Ürəkbulanma əleyhinə dərmanlar (antiemetiklər) “alovu söndürməkdən” daha yaxşı “alovun qarşısını alır”. Ona görə onları ürəkbulanmanı gözləmədən göstərildiyi kimi qəbul edin.
İştahsızlıq xəstəliyin, dərmanların, dad dəyişikliyinin, ağız yaralarının və yorğunluğun nəticəsi ola bilər. Bu, “iradə zəifliyi” deyil — bədənin müvəqqəti reaksiyasıdır.
Məqsəd hər gün mükəmməl yemək deyil. Bəzi günlər çətin keçəcək. Əsas odur ki, maye və imkan daxilində enerji və zülal alasınız.
03Elmi izah
Dərman seçimi: ASCO-nun 2020-ci il və MASCC/ESMO-nun 2023-cü il tövsiyələrinə görə ürəkbulanma əleyhinə dərmanlar hər müalicənin ürəkbulandırma riskinə görə seçilir. Yüksək riskli müalicələrdə müxtəlif qruplardan dərmanlar birləşdirilir: 5-HT3 blokatorları (məsələn, ondansetron), NK1 blokatorları (məsələn, aprepitant), deksametazon və olanzapin. Kombinasiyanı və müddəti hematoloqunuz müəyyən edir.
Gözləmə ürəkbulanması: NCI-yə görə onun ən yaxşı profilaktikası ilk kursdan başlayaraq ürəkbulanmaya yaxşı nəzarətdir. Artıq yaranıbsa, relaksasiya, nəfəs məşqləri və digər davranış üsulları kömək edə bilər.
Zəncəfil: ABŞ Milli Tamamlayıcı Sağlamlıq Mərkəzinə (NCCIH) görə bəzi tədqiqatlar zəncəfilin kimyaterapiya ilə bağlı ürəkbulanmanı bir qədər azalda biləcəyini göstərsə də, nəticələr qarışıqdır. O, dərmanları əvəz etmir; zəncəfil kapsulları və əlavələri əvvəlcə komandanızla müzakirə edilməlidir.
İştah və ağız: ASCO-nun 2020-ci il tövsiyələri ciddi iştahsızlıq və çəki itkisində dietoloq məsləhətini təklif edir; bəzi hallarda həkim iştahı artıran dərmanları qısa müddətə nəzərdən keçirə bilər. MASCC/ISOO-nun 2020-ci il tövsiyələri ağız yaralarının qarşısını almaq üçün müntəzəm ağız gigiyenasını məsləhət görür.
04Bədəndə nə baş verir?
Ürəkbulanma olanda nə kömək edir?
Az-az və tez-tez yeyin; mədənin tam boş qalması ürəkbulanmanı artıra bilər. Quru və sadə qidalar — çörək qurusu, kraker, düyü, kartof püresi, bişmiş toyuq — daha yaxşı qəbul olunur. Yağlı, çox ədviyyatlı, çox şirin və kəskin iyli yeməklərdən çəkinin. Yeməkdən sonra 30–60 dəqiqə dik oturun, otağı havalandırın, boş paltar geyinin.
Maye və qusma
Mayeni yeməklə birlikdə yox, yeməklərin arasında, kiçik qurtumlarla için. Su, zəif çay, kompot, durulaşdırılmış şirə və ya duru şorba yaxşı seçimdir. Qusmadan sonra ağzınızı yaxalayın və bir müddət dincəlin, sonra yenidən qurtum-qurtum içməyə başlayın. Mayeləri saxlaya bilmirsinizsə, gözləməyin — komandaya zəng edin.
İştah zəif olanda
Acmağı gözləmədən saata görə — hər 2–3 saatdan bir — kiçik porsiyalar yeyin. İştahınız ən yaxşı olan vaxtda (çox vaxt səhər) ən doyumlu yeməyi yeyin. Yeməkləri enerji ilə zənginləşdirin: sıyığa kərə yağı, şorbaya qatıq və ya yumurta, püreyə pendir əlavə edin. Süd və ya qatıq əsaslı içkilər və dietoloqun məsləhət gördüyü qidalandırıcı içkilər kömək edə bilər.
Dad və iy dəyişiklikləri
Müalicə zamanı qida metal, acı və ya “dadsız” görünə bilər. Metal dadı varsa, plastik qaşıq istifadə edin. Ağız yarası yoxdursa, limon, nar turşusu və ya ədviyyatlar dadı canlandıra bilər. Soyuq və ya otaq temperaturunda yeməklər daha az iy verir. Yeməkdən əvvəl ağzı yaxalamaq dadı təmizləyir.
Ağız yaraları olanda
Yumşaq, nəm və otaq temperaturunda olan qidalar seçin: sıyıq, püre, yumurta, kəsmik, qatıq, şorba. Turş, duzlu, ədviyyatlı, sərt və çox isti qidalardan çəkinin. Yumşaq diş fırçası və spirtsiz ağız yaxalayıcısı istifadə edin. Ağrı yeməyə mane olursa, komandaya deyin — ağrıkəsici və xüsusi ağız məhlulları var.
Nə vaxt dərhal zəng etməli?
Mayeləri və ya dərmanları saxlaya bilmirsinizsə; qusma bir neçə saat ərzində dayanmırsa; qusmada qan və ya qəhvə çöküntüsünə bənzər maddə varsa; güclü qarın ağrısı, başgicəllənmə, çox az sidik varsa; qızdırma varsa; iştahsızlıq səbəbindən bir-iki gün demək olar ki, heç nə yeyə bilməmisinizsə.
05Ürəkbulanmanın qarşısını almağın dörd addımı
Dərman və gündəlik üsullar birlikdə daha yaxşı işləyir.
06Problem və kömək edə biləcək addımlar
| Problem | Nə kömək edə bilər | Komandaya nə vaxt deməli |
|---|---|---|
| Ürəkbulanma | Dərman vaxtında, kiçik porsiyalar, quru qidalar, təmiz hava | Dərman kömək etmirsə |
| Qusma | Qurtum-qurtum maye, ağzı yaxalamaq, istirahət | Maye və ya dərman saxlanmırsa — dərhal |
| İştahsızlıq | Saata görə yemək, enerji ilə zənginləşdirmə, qidalandırıcı içkilər | Çəki qəfil azalırsa |
| Dad dəyişikliyi | Plastik qaşıq, soyuq yeməklər, ədviyyat (yara yoxdursa) | Yeməkdən tam imtina edirsinizsə |
| Ağız yaraları | Yumşaq, nəm, otaq temperaturunda qidalar; ağız gigiyenası | Ağrı yeməyə və içməyə mane olursa |
| Qəbizlik | Maye, hərəkət, liflər (komandanın icazəsi ilə) | Bir neçə gün nəcis olmursa |
* Bu cədvəl ümumi məlumatdır. Hansı dərmanı nə vaxt qəbul etmək lazım olduğunu yalnız hematologiya komandanız müəyyən edir.
07Əsas terminlər
- Antiemetik
- Ürəkbulanma və qusmaya qarşı dərman.
- Kəskin ürəkbulanma
- Dərmandan sonrakı ilk 24 saatda olan ürəkbulanma.
- Gecikmiş ürəkbulanma
- Dərmandan bir gün və daha sonra başlayan ürəkbulanma.
- Gözləmə ürəkbulanması
- Əvvəlki təcrübəyə görə müalicədən əvvəl başlayan ürəkbulanma.
- Ürəkbulandırma riski
- Müalicənin ürəkbulanma yaratma ehtimalı.
- Mukozit
- Ağız və həzm yolunun selikli qişasının iltihabı və yaraları.
- Susuzlaşma
- Bədənin həddən artıq maye itirməsi.
- Qidalandırıcı içki
- Az həcmdə çox enerji və zülal verən hazır içki.
08Əsas fikirlər
- Ürəkbulanma dərmanlarını gözləmədən, göstərildiyi kimi qəbul edin.
- Dərman kömək etmirsə, komandaya deyin.
- Az-az və tez-tez yeyin.
- Mayeni yeməklərin arasında qurtum-qurtum için.
- İştah zəifdirsə, saata görə yeyin.
- Ağız gigiyenası yaraların qarşısını almağa kömək edir.
- Maye saxlanmırsa, dərhal zəng edin.
- Çətin günlər keçicidir — kömək istəyin.
09Tez-tez verilən suallar
Ürəkbulanma yoxdursa, dərmanı yenə də qəbul etməliyəmmi?
Əgər dərman profilaktika üçün müəyyən saatlarda təyin olunubsa, bəli — o, ürəkbulanmanın başlamasının qarşısını almaq üçündür. Dəyişiklik etmək istəsəniz, əvvəlcə komandanızla danışın.
Zəncəfil çayı içmək olarmı?
Adi miqdarda zəncəfil çayı və ya yeməkdə zəncəfil bir çox insan üçün xoşdur. Zəncəfil kapsulları və konsentratlı əlavələr isə dərmanlarla qarşılıqlı təsirə girə bilər, onları əvvəlcə komandanızla müzakirə edin.
Müalicə günü yemək lazımdırmı?
Adətən yüngül yemək boş mədədən daha yaxşıdır. Ağır, yağlı yeməkdən çəkinin. Komandanız xüsusi göstəriş veribsə, ona əməl edin.
Bütün gün heç nə yeyə bilmirəm, bu təhlükəlidirmi?
Bir gün az yemək çox vaxt təhlükəli deyil, amma maye almaq vacibdir. Mayeləri saxlaya bilmirsinizsə və ya bir-iki gün demək olar ki, heç nə yeyə bilmirsinizsə, komandaya zəng edin.
Ailəm məni yeməyə məcbur edir, nə edim?
Yaxınlarınız qayğıdan belə edir. Onlara izah edin ki, böyük porsiyalar ürəkbulanmanı artıra bilər, kiçik və tez-tez yeməklər isə daha faydalıdır. Bu mövzunu onlarla birlikdə oxumaq kömək edə bilər.
İştah nə vaxt qayıdacaq?
Çox vaxt müalicə kursları arasında və müalicə bitəndən sonra iştah yavaş-yavaş bərpa olunur. Uzun sürən iştahsızlıq və çəki itkisini komandanız və dietoloqla müzakirə edin.
10Həkimə veriləcək suallar
Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.
Ürəkbulanma üçün hansı dərmanı və necə qəbul etməliyəm?
İştaham yoxdursa, hansı yeməklər daha asan qəbul oluna bilər?
Qusma nə vaxt təcili hal sayılır?
Ağız yaraları yeməyə mane olursa, nə etmək olar?
12Mənbələr
- National Cancer Institute (NCI). Nausea and Vomiting Related to Cancer Treatment
- National Cancer Institute (NCI). Nausea and Vomiting Related to Cancer Treatment (PDQ®) – Patient Version
- National Cancer Institute (NCI). Appetite Loss and Cancer Treatment
- National Cancer Institute (NCI). Mouth and Throat Problems during Cancer Treatment
- National Cancer Institute (NCI). Eating Hints: Before, during, and after Cancer Treatment
- American Cancer Society. Nausea and Vomiting
- American Cancer Society. Poor Appetite
- American Cancer Society. Taste and Smell Changes
- Cancer.Net (ASCO). Nausea and Vomiting
- National Center for Complementary and Integrative Health (NCCIH). Ginger
- Journal of Clinical Oncology, 2020. Antiemetics: ASCO Guideline Update
- Supportive Care in Cancer, 2023. 2023 updated MASCC/ESMO consensus recommendations: prevention of nausea and vomiting following high-emetic-risk antineoplastic agents
- Cancer, 2020. MASCC/ISOO clinical practice guidelines for the management of mucositis secondary to cancer therapy
- Journal of Clinical Oncology, 2020. Management of Cancer Cachexia: ASCO Guideline