Yuxu, hərəkət və yorğunluq
Leykozla bağlı yorğunluq adi yorğunluğa bənzəmir: o, yuxudan sonra da keçməyə bilər və gündəlik işləri belə çətinləşdirir. Bu, tənbəllik deyil, xəstəliyin və müalicənin real təsiridir. Yaxşı xəbər budur ki, səbəbləri axtarmaq, enerjini planlamaq, təhlükəsiz hərəkət və yaxşı yuxu vərdişləri yorğunluğu azalda bilər. Bu mövzuda bunları addım-addım izah edirik.
01Qısa cavab
02Sadə izah
Yorğunluq leykoz və onun müalicəsinin ən çox rast gəlinən əlamətlərindəndir. O, bədəndə ağırlıq, enerjisizlik, diqqəti cəmləməkdə çətinlik kimi hiss olunur və yatandan sonra da keçməyə bilər.
Yorğunluğun bir çox səbəbi var: qırmızı hüceyrələrin azalması (anemiya), infeksiya, ağrı, pis yuxu, narahatlıq və depressiya, az yemək və maye, bəzi dərmanlar. Bəzilərini aradan qaldırmaq mümkündür.
Əvvəllər xəstələrə “çox dincəlin” deyilirdi. İndi bilirik ki, uzun müddət yataqda qalmaq əzələləri zəiflədir və yorğunluğu artırır. Təhlükəsiz, yüngül hərəkət əksinə, enerjini artırır.
Yaxşı yuxu bədənin bərpası üçün vacibdir. Xəstəxana səs-küyü, steroidlər, narahatlıq və gecə tualetə getmək yuxunu poza bilər. Sadə vərdişlər bunu yaxşılaşdırır.
Enerjini “bank hesabı” kimi düşünün: hər gün məhdud miqdar var. Onu ən vacib işlərə xərcləyin, qalanında yaxınlarınızdan kömək istəyin.
03Elmi izah
Hərəkət və yorğunluq: ASCO-nun 2022-ci il tövsiyələri müalicə zamanı müntəzəm aerob və güc məşqlərini tövsiyə edir; bu, fiziki hazırlığı, gücü və yorğunluğu yaxşılaşdırır. ACSM-in 2019-cu il konsensusuna görə məşq xərçəng xəstələri üçün ümumilikdə təhlükəsizdir və əsas qayda “hərəkətsizlikdən çəkinməkdir”.
Qan xərçənglərində: Cochrane-in 2019-cu il icmalına (18 tədqiqat, 1892 iştirakçı; əsasən AML, ALL, limfoma və mieloma, bir qismi transplantasiya zamanı; əsasən gəzinti proqramları) görə aerob məşq orta dərəcəli dəlillərlə yorğunluğu ehtimal ki, azaldır və depressiyanı bir qədər yaxşılaşdıra bilər. Ölüm hallarında fərq aşkarlanmayıb.
Yorğunluğun idarəsi: ASCO və SIO-nun 2024-cü il tövsiyələrinə görə müalicə zamanı yorğunluğu azaltmaq üçün məşq, koqnitiv-davranış terapiyası, mindfulness proqramları, tay-çi və ya ciqonq tövsiyə olunur. ESMO-nun 2020-ci il tövsiyələri anemiya, ağrı, yuxu pozuntusu və depressiya kimi müalicə oluna bilən səbəblərin axtarılmasını vurğulayır. Bitki preparatları təklif olunarsa, əvvəlcə hematoloqla danışın.
Yuxusuzluq: 2016-cı il meta-analizinə (8 randomizə tədqiqat, 752 xəstə) görə yuxusuzluq üçün koqnitiv-davranış terapiyası (KDT-Y) yuxunun səmərəliliyini yaxşılaşdırdı, yuxuya getmə müddətini qısaltdı və təsir 6 aya qədər davam etdi. NCI-yə görə yuxu problemləri xərçəng xəstələrində çox yayılıb və müalicə oluna bilər.
04Bədəndə nə baş verir?
Yorğunluğu komandaya bildirin
Yorğunluğunuzu 0-dan 10-a qədər qiymətləndirib qeyd etmək həkimə dəyişiklikləri görməyə kömək edir. Səbəblər yoxlanıla bilər: anemiya varsa, qan köçürməsi; ağrı, ürəkbulanma, depressiya və ya yuxu problemləri varsa, onların müalicəsi. Yorğunluq qəfil və çox güclü olarsa, nəfəs darlığı, sinə ağrısı, qızdırma və ya çaşqınlıqla müşayiət olunarsa, dərhal zəng edin.
Enerjini planlamaq
Gün ərzində enerjinizin ən çox olduğu saatları müəyyən edin və vacib işləri o vaxta qoyun. Böyük işləri kiçik hissələrə bölün, aralarında dincəlin. Oturaraq iş görün, əşyaları əl altında saxlayın. Yemək bişirmək, alış-veriş, uşaqlara qulluq kimi işlərdə yaxınlarınızdan kömək istəmək zəiflik deyil.
Təhlükəsiz hərəkət
Kiçikdən başlayın: palatada və ya evdə bir neçə dəqiqəlik gəzinti, dartınma və yüngül güc hərəkətləri. Tədricən artırın. Qızdırma, infeksiya, ürək döyüntüsü, güclü başgicəllənmə və ya nəfəs darlığı zamanı dayandırın. Trombositlər az olanda yıxılma, zərbə və ağır yük qaldırmaqdan çəkinin. Kateteriniz varsa, üzgüçülük və həmin qolla ağır iş barədə komandadan soruşun.
Neytropeniya və ictimai yerlər
Neytrofillər az olanda açıq havada, adamsız yerlərdə gəzinti izdihamlı idman zallarından və ictimai hovuzlardan daha təhlükəsizdir. Evdə yüngül məşqlər, yoqa və ya nəfəs məşqləri yaxşı alternativdir. Hansı aktivliyin nə vaxt mümkün olduğunu komandanız qan analizlərinə görə deyəcək.
Yaxşı yuxu üçün vərdişlər
Hər gün eyni vaxtda yatıb durmağa çalışın. Səhər gün işığına çıxın. Gündüz yuxusunu qısa və günortadan əvvəl saxlayın. Günortadan sonra kofeindən, axşam ağır yeməkdən çəkinin. Yataq otağı qaranlıq, sərin və sakit olsun; yatmazdan əvvəl ekranları kənara qoyun. Xəstəxanada qulaq tıxacları və göz maskası kömək edə bilər.
Yuxu dərmanları və yuxusuzluq
Steroidlər yuxunu poza bilər; onların qəbul vaxtını özünüz dəyişməyin, komandadan soruşun. Başqasının yuxu dərmanını və ya melatonin kimi əlavələri öz başınıza qəbul etməyin. Yuxusuzluq həftələrlə davam edirsə, bu barədə danışın — koqnitiv-davranış terapiyası və digər üsullar effektivdir.
05Yorğunluqla dörd addımda mübarizə
Səbəbləri tapmaq, enerjini planlamaq, hərəkət etmək və yaxşı yatmaq.
06Vəziyyət və aktivlik: ümumi bələdçi
| Vəziyyət | Adətən nə olar | Nədən çəkinməli |
|---|---|---|
| Qızdırma və ya infeksiya | İstirahət, komandaya zəng | İstənilən məşq |
| Trombositlər azdır | Yüngül gəzinti, dartınma | Yıxılma riski, kontakt idman, ağır yük |
| Hemoqlobin azdır | Yavaş tempdə qısa gəzintilər | Nəfəs darlığı və başgicəllənmə yaradan yük |
| Neytropeniya | Açıq havada, adamsız yerdə gəzinti; evdə məşq | İzdihamlı zallar, ictimai hovuzlar |
| Kateter (PICC, mərkəzi xətt) | Komandanın icazəsi ilə gəzinti, yüngül hərəkət | Üzgüçülük, həmin qolla ağır yük |
| Sümük ağrısı | Ağrısız hərəkətlər | Ağrılı nahiyəyə yük |
* Bu cədvəl ümumi məlumatdır. Sizin üçün təhlükəsiz aktivliyi və qan göstəricilərinə görə məhdudiyyətləri hematologiya komandanız müəyyən edir.
07Əsas terminlər
- Xərçənglə bağlı yorğunluq
- İstirahətlə tam keçməyən, xəstəlik və müalicə ilə bağlı davamlı yorğunluq.
- Anemiya
- Qırmızı hüceyrələrin və hemoqlobinin azalması.
- Aerob məşq
- Gəzinti kimi ürək və nəfəsi işlədən hərəkət.
- Güc məşqi
- Əzələləri gücləndirən hərəkətlər.
- Enerjiyə qənaət
- Gündəlik işləri planlayaraq enerjini vacib işlərə yönəltmək.
- Yuxusuzluq
- Yuxuya getməkdə və ya yuxunu saxlamaqda davamlı çətinlik.
- KDT-Y
- Yuxusuzluq üçün koqnitiv-davranış terapiyası.
- Mindfulness
- Diqqəti indiki ana yönəltmə məşqləri.
08Əsas fikirlər
- Yorğunluq real əlamətdir — komandaya bildirin.
- Bəzi səbəblər, məsələn anemiya, müalicə olunur.
- Tam hərəkətsizlikdən çəkinin.
- Kiçik, təhlükəsiz, müntəzəm hərəkət enerji verir.
- Qızdırma zamanı məşq etməyin.
- Trombositlər az olanda yıxılmadan qorunun.
- Müntəzəm yuxu rejimi saxlayın.
- Uzun yuxusuzluq müalicə oluna bilər.
09Tez-tez verilən suallar
Yorğunluq müalicənin işləmədiyini göstərirmi?
Xeyr. Yorğunluq müalicə uğurla getsə belə çox yayılıb. Amma yeni və ya kəskin artan yorğunluq səbəbin yoxlanılması üçün komandaya bildirilməlidir.
Müalicə zamanı idman zalına getmək olarmı?
Bu, qan göstəricilərindən və müalicə mərhələsindən asılıdır. Neytropeniya zamanı izdihamlı zallar məsləhət görülmür. Evdə və açıq havada yüngül məşqlərlə başlamaq daha təhlükəsizdir.
Gündüz yatmaq zərərlidirmi?
Qısa gündüz yuxusu enerjini bərpa edə bilər. Amma uzun və gec gündüz yuxusu gecə yuxusunu poza bilər, ona görə onu qısa və günortadan əvvəl saxlayın.
Steroid qəbul edəndə yata bilmirəm, nə edim?
Bu, steroidlərin tez-tez rast gəlinən təsiridir. Qəbul vaxtını özünüz dəyişməyin; komandanızdan soruşun, bəzən dozanın səhər qəbulu kömək edir. Sakit axşam rejimi də faydalıdır.
Uşağım müalicə zamanı oynaya bilərmi?
Əksər hallarda bəli — oyun uşaq üçün həm hərəkət, həm də sevincdir. Trombositlər az olanda yıxılma və zərbə riski olan oyunlardan, neytropeniya zamanı izdihamlı yerlərdən çəkinin. Uşaq hematoloqu konkret qaydaları deyəcək.
Müalicədən sonra yorğunluq nə qədər davam edir?
Çox vaxt aylar ərzində yavaş-yavaş azalır, bəzən daha uzun çəkir. Müalicədən sonra da hərəkət, KDT və mindfulness kömək edir. Uzun sürən yorğunluğu nəzarət müayinələrində müzakirə edin.
10Həkimə veriləcək suallar
Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.
Hazırkı vəziyyətimdə hansı fiziki aktivlik təhlükəsizdir?
Yorğunluğumun səbəbi anemiya və ya başqa bir şey ola bilərmi?
Yuxu problemlərim üçün nə edə bilərik?
Fizioterapevt və ya reabilitasiya mütəxəssisi ilə görüşə bilərəmmi?
12Mənbələr
- National Cancer Institute (NCI). Fatigue and Cancer Treatment
- National Cancer Institute (NCI). Fatigue (PDQ®) – Patient Version
- National Cancer Institute (NCI). Sleep Disorders (PDQ®) – Patient Version
- American Cancer Society. Cancer-related Fatigue
- American Cancer Society. Physical Activity and the Person with Cancer
- Cancer.Net (ASCO). Fatigue
- Macmillan Cancer Support. Tiredness (fatigue) and cancer
- World Health Organization (WHO). Physical activity — fact sheet
- Medicine & Science in Sports & Exercise, 2019. Exercise Guidelines for Cancer Survivors: Consensus Statement from International Multidisciplinary Roundtable
- Journal of Clinical Oncology, 2022. Exercise, Diet, and Weight Management During Cancer Treatment: ASCO Guideline
- Journal of Clinical Oncology, 2024. Management of Fatigue in Adult Survivors of Cancer: ASCO–Society for Integrative Oncology Guideline Update
- Annals of Oncology, 2020. Cancer-related fatigue: ESMO Clinical Practice Guidelines for diagnosis and treatment
- Cochrane Database of Systematic Reviews, 2019. Aerobic physical exercise for adult patients with haematological malignancies
- Sleep Medicine Reviews, 2016. A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials of cognitive behavior therapy for insomnia (CBT-I) in cancer survivors