Müalicə zamanı qidalanmanın əsasları
Leykozun müalicəsi zamanı yemək təkcə aclığı yatırmaq deyil — o, bədənin gücünü qoruyan, toxumaları bərpa edən və müalicəni daha rahat keçirməyə kömək edən gündəlik dəstəkdir. Bu mövzuda müalicə dövründə nəyə üstünlük vermək, çəkini necə izləmək, hansı miflərə inanmamaq və dietoloqdan nə soruşmaq lazım olduğunu sadə dillə izah edirik.
01Qısa cavab
02Sadə izah
Leykoz və onun müalicəsi bədəndən çox enerji tələb edir. Eyni zamanda ürəkbulanma, ağız yaraları, dad dəyişikliyi və yorğunluq yeməyi çətinləşdirir. Nəticədə insan bilmədən çəki və əzələ itirə bilər.
Yaxşı qidalanma bədənə müalicəyə daha yaxşı dözməyə, toxumaları bərpa etməyə və gücünü qorumağa kömək edir. Bu, “mükəmməl pəhriz” demək deyil — kifayət qədər və təhlükəsiz yemək deməkdir.
Ən vacib iki “yanacaq” enerji (kalori) və zülaldır. Zülal əzələlərin, dərinin, selikli qişaların və immun hüceyrələrin tikinti materialıdır.
Müalicə zamanı prioritetlər dəyişə bilər. Sağlam insana məsləhət görülən “az yağ, az kalori” qaydası iştahı zəif olan xəstə üçün həmişə uyğun deyil. Bəzən enerjisi yüksək qidalar daha faydalıdır.
Qidanın necə hazırlandığı da önəmlidir: immunitet zəif olanda təhlükəsiz hazırlanmış qida infeksiya riskini azaldır. Bu barədə ayrıca mövzularda ətraflı danışırıq.
03Elmi izah
ESPEN tövsiyələri: Avropa Klinik Qidalanma Cəmiyyətinin (ESPEN) 2017-ci il tövsiyələri xərçəng xəstələrində qidalanma vəziyyətinin diaqnozdan başlayaraq müntəzəm yoxlanılmasını məsləhət görür. Ümumi istiqamət kimi gündəlik enerji təxminən 25–30 kkal/kq, zülal isə 1 q/kq-dan çox, mümkünsə 1,5 q/kq-a qədər göstərilir. Fərdi ehtiyacı dietoloq hesablayır.
Vitaminlər və minerallar: ESPEN-ə görə vitamin və minerallar təxminən gündəlik tövsiyə olunan miqdarda alınmalıdır; çatışmazlıq olmadan yüksək dozalı əlavələr məsləhət görülmür. Ağızdan qəbul kifayət etmədikdə əvvəlcə qidalandırıcı içkilər, sonra ehtiyac olarsa zond və ya venadaxili qidalanma nəzərdən keçirilir.
ASCO-nun 2022-ci il tövsiyələri: müalicə zamanı xüsusi pəhrizlərin faydasına dair dəlillər çox məhduddur. Neytropenik pəhrizin infeksiyaların qarşısını almaq üçün tövsiyə edilmədiyi, müntəzəm fiziki aktivliyin isə yorğunluğu azaltdığı və gücü qoruduğu qeyd olunur.
Çəki itkisi və kaxeksiya: ASCO-nun 2020-ci il tövsiyələri ciddi çəki itkisində dietoloq məsləhətini təklif edir; zond və venadaxili qidalanmanın rutin istifadəsi tövsiyə olunmur və hər vəziyyət ayrıca qiymətləndirilir. ÜST-ə görə sağlam qidalanmanın ümumi prinsipləri — müxtəlif qidalar, tərəvəz və meyvə, az duz və az əlavə şəkər — müalicədən sonra da əsas olaraq qalır.
04Bədəndə nə baş verir?
Boşqabı necə qurmalı?
Sadə qayda: boşqabın bir hissəsi zülal (yaxşı bişmiş toyuq, ət, balıq, yumurta, mərci, noxud, lobya), bir hissəsi taxıl və kartof (çörək, düyü, plov, makaron, sıyıq), bir hissəsi isə tərəvəz və meyvə olsun. Süd məhsulları pasterizə olunmuş və ya qaynadılmış süddən hazırlanmalıdır. Toyuq şorbası, mərci şorbası, kəsmik və qatıq kimi tanış yeməklər yaxşı seçimdir.
Zülal: bərpanın tikinti materialı
Hər əsas yeməyə və qəlyanaltıya bir zülal mənbəyi əlavə etməyə çalışın: yumurta, kəsmik, qatıq, pendir (pasterizə olunmuş), qoz-fındıq pastası, paxlalılar, yaxşı bişmiş ət və balıq. İştah zəif olanda süd, qatıq və ya kəsmik əsaslı içkilər zülal almağın asan yoludur. Böyrək və ya qaraciyər problemi varsa, zülalın miqdarını həkim müəyyən edir.
Çəkini və iştahı izləmək
Həftədə bir dəfə, eyni saatda və eyni tərəzidə çəkinin. Qısa müddətdə nəzərəçarpacaq çəki itkisi, iki-üç gün demək olar ki, heç nə yeyə bilməmək, udqunmanın çətinləşməsi və ya güclü ishal komandaya bildirilməlidir. Bəzi dərmanlar, xüsusən kortikosteroidlər, əksinə, iştahı və çəkini artırır — bu da müzakirə edilməlidir.
Dərmanlar və qidalanma
Kortikosteroidlər (məsələn, deksametazon, prednizolon) qanda şəkəri qaldıra bilər; komanda bəzən şirin içkiləri azaltmağı məsləhət görür. Bəzi hədəfli dərmanlar qreypfrut və bəzi bitki preparatları ilə qarşılıqlı təsirə girir. Hər hansı qida qaydası dərmanla bağlıdırsa, onu təlimatda və ya həkimdən dəqiqləşdirin.
Möcüzəvi pəhrizlər və miflər
İnternetdə “xərçəngi ac qoyan” pəhrizlər, şəkərsiz, qələvi, “detoks” və uzun aclıq proqramları çox yayılıb. Onların leykozu müalicə etdiyinə dair etibarlı dəlil yoxdur. Bütün hüceyrələr, o cümlədən sağlam hüceyrələr, enerji üçün qlükozadan istifadə edir; sərt məhdudiyyətlər isə çəki və güc itkisinə səbəb ola bilər.
Həkiminizə və dietoloqa suallar
Mənim üçün xüsusi qida qaydaları varmı? Hansı qidalardan çəkinməliyəm? Qidalandırıcı içkilər lazımdırmı? Dərmanlarım hansı qidalarla uyğun gəlmir? Qan şəkərimə nəzarət etməliyəmmi? Çəkim hansı halda narahatlıq yaratmalıdır? Vitamin və ya bitki preparatları qəbul edə bilərəmmi?
05Qidalanma müalicəyə necə kömək edir?
Kiçik gündəlik addımlar bədənin gücünü qoruyur.
06Qida qrupları və müalicə dövründə nümunələr (sadələşdirilmiş)
| Qida qrupu | Nə verir | Təhlükəsiz nümunələr |
|---|---|---|
| Zülal | Əzələ, toxuma bərpası, immun hüceyrələr | Yaxşı bişmiş toyuq, ət, balıq; bərk bişmiş yumurta; mərci, noxud |
| Süd məhsulları | Zülal, kalsium | Pasterizə olunmuş süd, qatıq, kəsmik, pendir |
| Taxıllar və kartof | Enerji, lif | Çörək, düyü, sıyıq, makaron, kartof |
| Tərəvəz və meyvə | Vitaminlər, minerallar, lif | Yaxşı yuyulmuş, soyulmuş və ya bişmiş tərəvəz və meyvə |
| Yağlar | Çox enerji az həcmdə | Zeytun yağı, kərə yağı, qoz-fındıq pastası |
| Maye | Su balansı, böyrəklərin qorunması | Təhlükəsiz su, şorba, kompot, süd içkiləri |
* Bu cədvəl ümumi məlumatdır. Transplantasiyadan sonra, şəkərli diabet, böyrək və ya qaraciyər problemi olduqda qaydalar fərqli ola bilər — fərdi planı hematologiya komandanız və dietoloq müəyyən edir.
07Əsas terminlər
- Dietoloq
- Fərdi qidalanma planı quran mütəxəssis.
- Kalori
- Qidanın verdiyi enerjinin ölçüsü.
- Zülal
- Əzələ və toxumaların əsas tikinti materialı.
- Qidalandırıcı içki
- Az həcmdə çox enerji və zülal verən hazır içki.
- Kaxeksiya
- Xəstəlik zamanı çəki və əzələ itkisi.
- Malnutrisiya
- Bədənin ehtiyacını ödəməyən qidalanma vəziyyəti.
- Pasterizə
- Mikrobları öldürmək üçün süd və şirələrin qızdırılması.
- Kortikosteroid
- İştahı və qan şəkərini artıra bilən hormon dərmanı.
- Neytropenik pəhriz
- Çiy qidaları sərt məhdudlaşdıran pəhriz; faydası sübut olunmayıb.
08Əsas fikirlər
- Məqsəd kifayət qədər enerji, zülal və maye almaqdır.
- Kiçik porsiyalar və tez-tez yemək kömək edir.
- Hər yeməyə bir zülal mənbəyi əlavə edin.
- Həftədə bir dəfə çəkinin.
- Qəfil çəki itkisini komandaya bildirin.
- Heç bir pəhriz leykozu müalicə etmir.
- Qidanı təhlükəsiz hazırlayın.
- Fərdi planı komanda və dietoloq qurur.
09Tez-tez verilən suallar
Şəkər leykozu “qidalandırırmı”?
Bütün hüceyrələr enerji üçün qlükozadan istifadə edir və şəkərdən tam imtinanın leykozu yavaşlatdığına dair dəlil yoxdur. Bununla belə, əlavə şəkəri məhdud saxlamaq ümumi sağlamlıq üçün faydalıdır, xüsusən steroid qəbul edərkən qan şəkəri yüksəlirsə.
Vitamin qəbul etməliyəmmi?
Çox vaxt balanslı qida kifayətdir. Çatışmazlıq aşkar edilərsə, həkim lazımi əlavəni təyin edir. Yüksək dozalı vitaminlər və antioksidantlar bəzi müalicələrə təsir edə bilər, ona görə əvvəlcə komandanızla danışın.
Çəkim artırsa, pəhriz saxlamalıyammı?
Steroidlər və azalmış hərəkət çəki artımına səbəb ola bilər. Müalicə zamanı sərt pəhriz adətən məsləhət görülmür; komandanız və dietoloq sizə uyğun yanaşmanı göstərəcək.
Qidalandırıcı içkilər nə vaxt lazımdır?
İştah zəif olanda və adi yeməklə kifayət qədər enerji almaq çətin olanda dietoloq onları təklif edə bilər. Onlar yeməyin əvəzi deyil, əlavəsidir.
Uşağım az yeyir, nə etməliyəm?
Uşaqlarda böyümə üçün qidalanma xüsusilə vacibdir. Sevdiyi təhlükəsiz yeməkləri kiçik porsiyalarla tez-tez təklif edin, məcbur etməyin. Uşaq dietoloqu və hematoloqu ilə müntəzəm danışın.
Tanış milli yeməklərimizi yeyə bilərəmmi?
Əksər hallarda bəli — yaxşı bişmiş plov, dolma, şorbalar və bişmiş ət yeməkləri yaxşı seçimdir. Çiy və ya az bişmiş ət, pasterizə olunmamış süddən evdə hazırlanan pendir və qatıq isə immunitet zəif olanda risklidir.
10Həkimə veriləcək suallar
Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.
Hazırkı vəziyyətimdə qidalanmada nəyə diqqət etməliyəm?
Çəkim azalırsa, nə etməliyik?
Dietoloqla görüşmək mümkündürmü?
Məndə olan başqa xəstəliklər (məsələn, diabet) qidalanmama necə təsir edir?
12Mənbələr
- National Cancer Institute (NCI). Nutrition in Cancer Care (PDQ®) – Patient Version
- National Cancer Institute (NCI). Eating Hints: Before, during, and after Cancer Treatment
- National Cancer Institute (NCI). Appetite Loss and Cancer Treatment
- American Cancer Society. Nutrition for People with Cancer
- American Cancer Society. Benefits of Good Nutrition During Cancer Treatment
- Memorial Sloan Kettering Cancer Center. Eating Well During Your Cancer Treatment
- Macmillan Cancer Support. Eating problems and cancer
- World Health Organization (WHO). Healthy diet — fact sheet
- Clinical Nutrition, 2017. ESPEN guidelines on nutrition in cancer patients
- Clinical Nutrition, 2021. ESPEN practical guideline: Clinical Nutrition in cancer
- Journal of Clinical Oncology, 2022. Exercise, Diet, and Weight Management During Cancer Treatment: ASCO Guideline
- Journal of Clinical Oncology, 2020. Management of Cancer Cachexia: ASCO Guideline