Hansı vəziyyətdə hansı giriş?
Venaya giriş bir neçə cür olur: qoldakı adi kanyula, PICC xətti, boyun kateteri, tunelli döş kateteri və port. Bu mövzuda hansının hansı vəziyyətdə seçildiyini sadə şəkildə müqayisə edirik.
01Qısa cavab
02Sadə izah
Periferik kanyula — qolda kiçik plastik boru. Bir neçə gün üçün, yumşaq dərmanlar və mayelər üçün yaxşıdır.
PICC — qoldan yeridilib ucu ürəyin yaxınlığına çatan uzun nazik kateter. Həftələrlə və aylarla qala bilər.
Boyun kateteri — tez qoyulur və bir neçə ucu var. Müalicənin başlanğıcında, təcili hallarda istifadə olunur.
Tunelli kateter və port — aylarla qalan girişlər. Birincisi intensiv müalicəyə, ikincisi seyrək müalicəyə daha uyğundur.
03Elmi izah
Dərmanın xüsusiyyəti: CRUK və ACS-ə görə venanı güclü qıcıqlandıran və ya dəridən kənara çıxdıqda toxumanı zədələyən (vezikant) dərmanlar, məsələn antrasiklinlər, adətən mərkəzi giriş vasitəsilə verilir.
Uc sayı: kəskin leykozun indüksiyası və transplantasiya zamanı eyni anda kimyaterapiya, qan, antibiotik və mayelər verilə bilər. Çoxuclu (2–3 lümenli) kateter bunu asanlaşdırır.
Riskin azaldılması: CDC tövsiyələrinə görə lazım olandan çox uc istifadə etməmək və lazım olmayan kateteri tez çıxarmaq infeksiya riskini azaldır. Trombositlər çox aşağı olduqda qoyulma öncəsi trombosit köçürmə edilə bilər.
04Bədəndə nə baş verir?
Qərara nə təsir edir?
Müalicənin müddəti və intensivliyi; dərmanların növü; trombosit sayı və laxtalanma; infeksiya riski; venaların vəziyyəti; əvvəlki kateter problemləri; sizin həyat tərziniz və üstünlükləriniz.
Kəskin leykozda tipik ardıcıllıq
Diaqnoz zamanı çox vaxt boyun və ya PICC kateteri qoyulur, çünki tez və bir neçə uclu giriş lazımdır. Müalicə uzanırsa və ya transplantasiya planlaşdırılırsa, tunelli kateter qoyula bilər. Xroniki leykozlarda, məsələn ağızdan qəbul edilən dərmanlarla, çox vaxt heç bir daimi giriş lazım olmur.
Soruşmağa dəyər suallar
Mənə hansı giriş planlaşdırılır və niyə? Nə qədər qalacaq? Necə qulluq edilməlidir? Duş, iş, idman barədə nə nəzərə almalıyam? Nəyə görə zəng etməliyəm?
05Seçimin dörd sualı
Komanda bunlara cavab verərək qərar verir.
06Venoz girişlərin müqayisəsi
| Giriş | Müddət | Nə vaxt seçilir? |
|---|---|---|
| Periferik kanyula | Günlər | Qısa, yumşaq müalicə, mayelər |
| PICC | Həftələr–aylar | Orta müddətli kimyaterapiya, antibiotiklər |
| Boyun (tunelsiz) kateteri | Günlər–həftələr | Təcili, başlanğıc, çoxuclu giriş |
| Tunelli kateter | Aylar | İntensiv müalicə, transplantasiya |
| Port | Aylar–illər | Seyrək, uzunmüddətli müalicə |
* Müddətlər təxminidir; komandanız fərqli qərar verə bilər.
07Əsas terminlər
- Periferik kanyula
- Qol venasına qoyulan qısa plastik boru.
- PICC
- Qoldan qoyulan periferik yolla mərkəzi kateter.
- Lümen
- Kateterin ayrıca kanalı.
- Vezikant
- Venadan kənara çıxdıqda toxumanı zədələyən dərman.
- Tunelli kateter
- Dərinin altından keçən uzunmüddətli kateter.
08Əsas fikirlər
- Seçim müddət, dərman və vəziyyətdən asılıdır.
- Qıcıqlandırıcı dərmanlar mərkəzi giriş tələb edir.
- Kəskin leykozda çox vaxt çoxuclu giriş lazımdır.
- Plan müalicə boyu dəyişə bilər.
- Lazım olmayan kateter tez çıxarılır.
- Həyat tərzinizi komandaya deyin.
09Tez-tez verilən suallar
PICC ilə port arasında fərq nədir?
PICC qoldan çıxır və tez-tez qulluq tələb edir; port tamamilə dərinin altındadır və istifadə olunmadıqda az qulluq istəyir.
Kateter olmadan müalicə mümkündürmü?
Bəzi müalicələrdə bəli, məsələn ağızdan qəbul edilən dərmanlarla. İntensiv kimyaterapiyada adətən mərkəzi giriş lazımdır.
Girişi özüm seçə bilərəmmi?
Üstünlüklərinizi deyə bilərsiniz; yekun qərar tibbi təhlükəsizliyə görə komanda ilə birlikdə verilir.
Bir kateter bütün müalicə boyu qalırmı?
Bəzən; amma tez-tez müalicə mərhələsinə görə dəyişdirilir.
10Həkimə veriləcək suallar
Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.
PICC ilə port arasında fərq nədir?
Kateter olmadan müalicə mümkündürmü?
Girişi özüm seçə bilərəmmi?
Bir kateter bütün müalicə boyu qalırmı?
12Mənbələr
- Cancer Research UK. Central lines
- Cancer Research UK. PICC lines
- Macmillan Cancer Support. Central lines for chemotherapy and other drugs
- MedlinePlus. Peripherally inserted central catheter - flushing
- Macmillan Cancer Support. Implantable ports
- CDC. Guidelines for the Prevention of Intravascular Catheter-Related Infections
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Central venous catheters - ports
- American Cancer Society. Making Treatment Decisions
- National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: port
- NHS. Stem cell and bone marrow transplants