Reanimasiyada aparatlar və monitorlar: sakit izah
Reanimasiyaya ilk dəfə girəndə diqqəti ən çox aparatlar, borular, ekranlar və siqnal səsləri çəkir. Onların hər birinin sadə və konkret vəzifəsi var. Bu mövzuda ən çox rast gəlinən avadanlığı — monitorları, oksigen və nəfəs dəstəyini, infuziya nasoslarını, kateterləri — qorxutmadan, sakit dillə izah edirik.
01Qısa cavab
02Sadə izah
Reanimasiyadakı avadanlığı iki qrupa bölmək olar: izləyənlər (monitorlar və sensorlar) və kömək edənlər (oksigen, nəfəs aparatı, nasoslar, dializ). Birincilər nə baş verdiyini göstərir, ikincilər yorulmuş funksiyalara dəstək verir.
Monitor çarpayının yanındakı ekrandır. Orada rəngli xətlər və rəqəmlər görünür: ürək döyüntüsü, təzyiq, oksigen səviyyəsi, nəfəs sayı. Tibb bacısı bu məlumatları həm yanında, həm də mərkəzi ekranda görür.
Oksigen və nəfəs dəstəyi addım-addım artırıla və azaldıla bilər: burun borusundan maskaya, sıx oturan maskadan nəfəs aparatına qədər. Vəziyyət yaxşılaşanda əks istiqamətdə gedilir.
Borular və xətlər qorxulu görünə bilər, amma hər birinin sadə vəzifəsi var: biri dərmanları venaya aparır, biri sidiyi toplayır, biri qidanı mədəyə çatdırır. Onlar xəstəni hər dəfə iynə vurmaqdan qoruyur.
Siqnal səsləri reanimasiyanın adi fonudur. Çox vaxt onlar “diqqət et” deməkdir: sensor sürüşüb, xəstə hərəkət edib, dərman bitmək üzrədir. Komanda hansı siqnalın vacib olduğunu yaxşı bilir.
03Elmi izah
Monitorinq: NHS-ə görə reanimasiyada ürək döyüntüsü, qan təzyiqi və qanda oksigen səviyyəsi kimi əsas göstəricilər fasiləsiz ölçülür. Bəzən təzyiqi daha dəqiq izləmək üçün arteriyaya nazik kateter (arterial xətt) qoyulur; ondan həm də iynəsiz qan analizi götürülür.
Nəfəs dəstəyi: yüngül hallarda oksigen burun borusu və ya maska ilə verilir; daha çox dəstək lazım olduqda yüksək axınlı burun oksigeni və ya sıx maska ilə qeyri-invaziv ventilyasiya tətbiq edilir. Ağır hallarda nəfəs borusu (intubasiya) və süni ventilyasiya aparatı istifadə olunur; bu zaman xəstə adətən rahatlıq üçün sedasiya alır.
Rahatlıq və yuxu: kritik tibb üzrə 2018-ci il beynəlxalq tövsiyələri ağrının mütəmadi qiymətləndirilməsini, mümkün olan ən yüngül sedasiyanı, delirinin erkən tanınmasını, erkən hərəkəti və yuxunun qorunmasını məsləhət görür. Bu yanaşma (ABCDEF paketi) aparatlardan daha tez ayrılmağa kömək edir.
İnfeksiyadan qorunma: hər kateter mikroblar üçün potensial yoldur, ona görə komandalar onları ciddi steril qaydalarla qoyur, gündəlik yoxlayır və artıq lazım olmayanda çıxarır. Leykoz zamanı immunitet zəif olduğundan bu qaydalar xüsusilə vacibdir.
04Bədəndə nə baş verir?
Monitor: ekranda nə görünür?
Adətən yaşıl xətt ürək döyüntüsünü, qırmızı xətt təzyiqi, mavi və ya sarı xətt oksigen səviyyəsini və nəfəsi göstərir (rənglər fərqli ola bilər). Rəqəmlər bir qədər dəyişə bilər — bu normaldır. Hər rəqəmin mənasını tibb bacısından soruşa bilərsiniz.
Oksigen və maska ilə nəfəs dəstəyi
Burun borusu (iki kiçik uc) yüngül oksigen verir. Maska daha çox oksigen verir. Sıx oturan maska ilə qeyri-invaziv ventilyasiya hər nəfəsi bir az “itələyir” — əvvəlcə qəribə hiss edilə bilər, amma çoxları tez öyrəşir. Danışmaq çətin olsa, yazı lövhəsi və ya işarələrdən istifadə etmək olar.
Süni ventilyasiya aparatı
Nəfəs çox çətinləşəndə ağız və ya burun vasitəsilə nəfəs borusu qoyulur və aparat nəfəsə kömək edir. Bu müddətdə danışmaq mümkün olmur, xəstə çox vaxt yuxulu saxlanılır. Uzun müddət lazım olarsa, boynun önündə kiçik dəlikdən boru (traxeostomiya) qoyula bilər — bu, rahatlıq və ayrılma prosesini asanlaşdırır.
İnfuziya nasosları və venoz xətlər
Çarpayının yanında dirəyə bərkidilmiş kiçik qutular dərmanları, mayeləri, qan komponentlərini və qidanı dəqiq sürətlə vurur. Onlar mərkəzi venoz kateterə, PICC-ə və ya porta qoşula bilər. Dərman bitəndə nasos siqnal verir — bu, adi haldır.
Digər borular və aparatlar
Sidik kateteri sidiyin miqdarını ölçməyə kömək edir. Burundan mədəyə qidalanma borusu ağızdan yemək mümkün olmayanda qida verir. Böyrəklər yorulanda dializ aparatı qanı təmizləyir. Ayaqlarda hava ilə şişən manjetlər laxtaların qarşısını alır, xüsusi döşək yataq yaralarından qoruyur.
Aparatlarla necə rahat qalmaq olar?
Boruları özünüz çəkməyin, narahatlıq olsa çağırış düyməsini basın. Eşitmə cihazı, eynək, tanış əşyalar oriyentasiyaya kömək edir. Gün ərzində işıq, gecə qaranlıq və sakitlik yuxunu qoruyur. Yaxınlar nəyin nə üçün olduğunu bilsələr, onlar da daha sakit olurlar.
05Aparatlar dörd addımda
İzləmək, nəfəsə kömək etmək, dərman vermək və tədricən azaltmaq.
06Reanimasiyada tez-tez görülən avadanlıq (sadələşdirilmiş)
| Avadanlıq | Nə edir? | Nəyi bilmək faydalıdır? |
|---|---|---|
| Monitor və sensorlar | Ürək, təzyiq, oksigen, nəfəsi göstərir | Siqnal çox vaxt sensorun sürüşməsindən olur |
| Barmaq sıxacı (pulsoksimetr) | Qanda oksigeni ölçür | Ağrısızdır, soyuq əllər oxunuşa təsir edə bilər |
| Oksigen borusu və ya maska | Əlavə oksigen verir | Ağız qurulursa, nəmləndirmə istəyin |
| Qeyri-invaziv ventilyasiya maskası | Hər nəfəsə təzyiqlə kömək edir | Danışmaq çətindirsə, yazı lövhəsi kömək edir |
| Süni ventilyasiya aparatı | Nəfəsi dəstəkləyir və ya əvəz edir | Adətən sedasiya ilə birgə; tədricən ayrılırlar |
| İnfuziya nasosları | Dərman və mayeni dəqiq vurur | Bitəndə siqnal vermək onların işidir |
| Kateterlər və borular | Dərman, sidik, qida üçün yollar | Lazım olmayanda çıxarılır |
| Dializ aparatı | Böyrəklərin işini müvəqqəti görür | Çox vaxt böyrəklər sonra bərpa olunur |
* Hər şöbədə avadanlıq bir az fərqli ola bilər. Konkret aparat barədə tibb bacısından soruşun.
07Əsas terminlər
- Monitor
- Əsas göstəriciləri fasiləsiz göstərən ekran.
- Pulsoksimetr
- Barmağa taxılan, qanda oksigeni ölçən sıxac.
- Arterial xətt
- Təzyiqi dəqiq ölçmək və qan götürmək üçün arteriyaya nazik kateter.
- Qeyri-invaziv ventilyasiya
- Sıx maska vasitəsilə nəfəsə təzyiqlə kömək.
- İntubasiya
- Nəfəs borusunun ağız və ya burun vasitəsilə qoyulması.
- Traxeostomiya
- Boynun önündə kiçik dəlikdən qoyulan nəfəs borusu.
- İnfuziya nasosu
- Dərmanı dəqiq sürətlə vuran cihaz.
- Dializ
- Böyrəklərin işini aparatla əvəz edən qan təmizlənməsi.
- Delirium
- Ağır xəstəlik zamanı keçici çaşqınlıq vəziyyəti.
08Əsas fikirlər
- Avadanlıq bədəni izləyir və ona kömək edir.
- Monitor ürəyi, təzyiqi, oksigeni göstərir.
- Siqnallar çox vaxt kiçik dəyişikliklər barədədir.
- Nəfəs dəstəyi addım-addım artırılıb azaldılır.
- Borular hər dəfə iynə vurmaqdan qoruyur.
- Boruları özünüz çəkməyin, çağırış düyməsini basın.
- Yaxşılaşdıqca aparatlar bir-bir çıxarılır.
- Hər aparat barədə soruşmaq olar.
09Tez-tez verilən suallar
Monitor siqnal verəndə nə etməliyəm?
Narahat olmayın və heç nəyi özünüz düzəltməyə çalışmayın. Tibb bacısı siqnalı görür və eşidir. Siqnal uzun müddət davam edirsə, sakitcə xəbər verə bilərsiniz.
Nəfəs borusu ilə xəstə ağrı hiss edirmi?
Boru narahatlıq yarada bilər, ona görə xəstələr adətən ağrıkəsici və sakitləşdirici dərmanlar alır. Komanda rahatlığı mütəmadi qiymətləndirir.
Nəfəs aparatında olan insan bizi eşidirmi?
Bəzən eşidə bilər, xüsusən sedasiya yüngül olanda. Sakit, tanış səslə danışmaq, adını çəkmək, günün nə olduğunu demək kömək edə bilər.
Niyə bu qədər boru lazımdır?
Hər birinin ayrıca vəzifəsi var: dərman, maye, qida, sidik, ölçmə. Onlar sayəsində hər dəfə yeni iynə vurmaq lazım olmur. Ehtiyac qalmayanda çıxarılır.
Aparatlardan ayrılmaq çətin olacaqmı?
Ayrılma adətən tədricən olur: əvvəlcə dəstək azaldılır, bədənin necə öhdəsindən gəldiyi izlənilir. Bu, bir neçə saatdan bir neçə günə qədər çəkə bilər.
Dializ böyrəklərin həmişəlik işləməyəcəyi deməkdir?
Çox vaxt yox. Reanimasiyada dializ çox vaxt müvəqqəti olur və böyrəklər sağaldıqca dayandırılır. Proqnozu nefroloq və reanimatoloq izah edə bilər.
10Həkimə veriləcək suallar
Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.
Monitor siqnal verəndə nə etməliyəm?
Nəfəs borusu ilə xəstə ağrı hiss edirmi?
Nəfəs aparatında olan insan bizi eşidirmi?
Niyə bu qədər boru lazımdır?
Aparatlardan ayrılmaq çətin olacaqmı?
Dializ böyrəklərin həmişəlik işləməyəcəyi deməkdir?
12Mənbələr
- NHS. Intensive care
- ICUsteps. Guide to intensive care: your time in the ICU
- ICUsteps. Guide to intensive care: glossary of ICU terms
- ICUsteps. Guide to intensive care: effects on your body
- Intensive Care Society. What is intensive care?
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Critical Care
- Society of Critical Care Medicine (SCCM). Patient and Family Resources
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Delirium
- Critical Care Medicine, 2018. Clinical Practice Guidelines for the Prevention and Management of Pain, Agitation/Sedation, Delirium, Immobility, and Sleep Disruption in Adult Patients in the ICU
- Critical Care Medicine, 2017. The ABCDEF Bundle: Science and Philosophy of How ICU Liberation Serves Patients and Families
- National Cancer Institute (NCI). Infection and Neutropenia during Cancer Treatment