Kök hüceyrə transplantasiyası
Kök hüceyrə transplantasiyası (çox vaxt “sümük iliyi köçürülməsi” də deyilir) leykozun ən intensiv müalicələrindən biridir. O, xəstə sümük iliyini sağlam qan yaradan kök hüceyrələrlə əvəz etməyə və donorun immun sistemi vasitəsilə qalıq leykoza qarşı mübarizəyə imkan verir. Bu mövzuda transplantasiyanın növlərini, donor seçimini, prosesin mərhələlərini və mümkün çətinlikləri sadə dillə izah edirik.
01Qısa cavab
02Sadə izah
Sümük iliyi qan hüceyrələrinin “fabrikidir”. Leykozda bu fabrik xəstə hüceyrələr istehsal edir. Transplantasiyada əvvəlcə güclü müalicə ilə fabrik “təmizlənir”, sonra oraya yeni, sağlam kök hüceyrələr — yəni yeni toxumlar — əkilir.
Allogen transplantasiyada kök hüceyrələr donordan alınır. Autoloji transplantasiyada isə insanın öz hüceyrələri əvvəlcədən toplanıb saxlanılır. Leykozda əsasən allogen transplantasiya edilir.
Donorun hüceyrələri xəstənin toxuma tipinə — HLA adlanan “immun şəxsiyyət vəsiqəsinə” — mümkün qədər uyğun olmalıdır. Bunun üçün həm xəstədən, həm də donordan qan və ya yanaq daxili yaxması götürülür.
Kök hüceyrələr əməliyyatla deyil, adi qan köçürülməsinə bənzər damcı ilə venaya verilir. Onlar qan dövranı ilə sümük iliyinə özləri gedir və bir neçə həftə sonra yeni qan hüceyrələri yaratmağa başlayır.
Donorun immun hüceyrələri qalıq leykoz hüceyrələrini “yad” kimi tanıyıb məhv edə bilər. Amma onlar bəzən xəstənin sağlam toxumalarına da hücum edir — buna “transplantat sahibə qarşı” xəstəliyi deyilir.
03Elmi izah
Növlər və məqsəd: NCI-yə görə kök hüceyrə transplantasiyası yüksək dozalı müalicə ilə məhv edilmiş qan yaradan kök hüceyrələri bərpa edir. ACS-ə görə allogen transplantasiyada hüceyrələr donordan alınır və onun əsas üstünlüyü “transplantat leykoza qarşı” effektidir. Azaldılmış intensivlikli (“mini”) transplantasiyada daha yüngül hazırlıq müalicəsi verilir və müalicə daha çox donorun immun təsirinə əsaslanır — bu, yaşlı və ya başqa xəstəlikləri olan insanlar üçün seçim ola bilər.
Donorlar: ACS-ə görə hər doğma qardaş və ya bacının xəstə ilə tam uyğun gəlmə ehtimalı təxminən 4-də 1-dir. Uyğun qardaş-bacı olmadıqda donor qeydiyyatlarında qohum olmayan könüllü axtarılır. Yarımuyğun (haploidentik) ailə üzvləri — valideyn, övlad, qardaş-bacı — və göbək ciyəsi qanı da istifadə olunur. Kök hüceyrələr çox vaxt qandan (aferezlə), bəzən isə narkoz altında çanaq sümüyündən toplanır.
Kimlərə tövsiyə olunur? EBMT-nin 2022-ci il tövsiyələri transplantasiyanın göstərişlərini xəstəlik və mərhələyə görə təsnif edir: məsələn, aralıq və ya əlverişsiz genetik riskli AML-də birinci remissiyada, residiv verən və ya yüksək riskli ALL-də, müalicəyə cavab verməyən CML-də. NCI-yə görə AML-də bu qərar remissiyaya çatdıqdan sonra, risk qrupu və insanın ümumi vəziyyəti nəzərə alınaraq verilir.
Ağırlaşmalar: ACS-ə görə əsas risklər ağır infeksiyalar, qanaxma, orqan zədələnməsi, transplantatın tutmaması və transplantat sahibə qarşı xəstəlikdir (GVHD). Kəskin GVHD adətən dəri, bağırsaq və qaraciyərə təsir edir; 2017-ci il icmalına görə xroniki GVHD transplantasiyadan sonra uzunmüddətli xəstəlik və həyat keyfiyyətinin azalmasının əsas səbəblərindən biridir və gözlər, ağız, dəri, ağciyərlər və başqa orqanları əhatə edə bilər.
04Bədəndə nə baş verir?
Hazırlıq və kondisioner müalicə
Transplantasiyadan əvvəl ürək, ağciyər, böyrək və infeksiyalar yoxlanılır, mərkəzi venoz kateter qoyulur. Sonra bir neçə gün kondisioner müalicə verilir: güclü kimyaterapiya, bəzən bütün bədənin şüalanması ilə birlikdə. Onun məqsədi qalıq leykozu məhv etmək və immun sistemi donor hüceyrələrini qəbul etməyə hazırlamaqdır.
Donor necə tapılır?
Əvvəlcə doğma qardaş və bacılar HLA tipinə görə yoxlanılır. Uyğun qohum olmadıqda milli və beynəlxalq donor qeydiyyatlarında axtarış aparılır. Axtarış həftələr çəkə bilər, ona görə transplantasiya ehtimalı olan insanlarda o, çox vaxt müalicənin erkən mərhələsində başlanır. Donorluq könüllüdür və donorlar adətən tam sağalır.
Hüceyrələrin tutması
Köçürmədən sonra qan göstəriciləri çox aşağı olur və bu dövrdə insan adətən xəstəxanada, infeksiyadan qorunan otaqda qalır. Yeni hüceyrələr sümük iliyində yerləşib qan yaratmağa başlayanda — buna “engraftment” (tutma) deyilir — neytrofillər və trombositlər tədricən artır. Bu, adətən bir neçə həftə çəkir; bu vaxta qədər qan köçürmələri və infeksiya əleyhinə dərmanlar verilir.
Evə qayıtdıqdan sonra
Xəstəxanadan çıxdıqdan sonra da ilk aylarda tez-tez müayinə lazımdır, ona görə bəzi insanlar mərkəzin yaxınlığında qalır. İmmun sistemin tam bərpası bir il və ya daha çox çəkə bilər. Bu dövrdə infeksiyalardan qorunma, dərmanların düzgün qəbulu və GVHD əlamətlərini vaxtında bildirmək vacibdir. Uşaqlıqda alınmış peyvəndlər adətən sonradan yenidən vurulur.
Nə vaxt dərhal zəng etməli?
Qızdırma, titrəmə, yeni dəri səpgisi, ishal, sarılıq, nəfəs darlığı, öskürək, qanaxma və ya kəskin halsızlıq olduqda transplantasiya komandanıza dərhal xəbər verin. Transplantasiyadan sonra infeksiya və GVHD tez inkişaf edə bilər, erkən müalicə isə nəticəni yaxşılaşdırır.
05Transplantasiya necə aparılır?
Donor axtarışından yeni qan yaranmasına qədər dörd addım.
06Transplantasiya növləri və kök hüceyrə mənbələri (sadələşdirilmiş)
| Növ və ya mənbə | Nədir | Qeyd |
|---|---|---|
| Allogen | Donorun kök hüceyrələri | Leykozda ən çox istifadə olunur; “transplantat leykoza qarşı” effekti var |
| Autoloji | İnsanın öz əvvəlcədən toplanmış hüceyrələri | Leykozda nadir; mielomada və limfomada daha çox |
| Qardaş-bacı donoru | HLA-ya tam uyğun doğma qardaş və ya bacı | Hər qardaş-bacı üçün ehtimal təxminən 4-də 1 |
| Qohum olmayan donor | Donor qeydiyyatından könüllü | Axtarış həftələr çəkə bilər |
| Haploidentik donor | Yarımuyğun ailə üzvü | Donor tapmaq imkanını xeyli genişləndirir |
| Göbək ciyəsi qanı | Doğuşdan sonra saxlanmış kök hüceyrələr | Tam uyğunluq tələbi daha azdır, tutma daha yavaş ola bilər |
* Transplantasiyanın lazım olub-olmadığını, növünü və vaxtını yalnız hematoloji və transplantasiya komandası müəyyən edir.
07Əsas terminlər
- Kök hüceyrə
- Bütün qan hüceyrələrini yarada bilən ilkin hüceyrə.
- Allogen transplantasiya
- Donordan alınan kök hüceyrələrin köçürülməsi.
- Autoloji transplantasiya
- İnsanın öz kök hüceyrələrinin geri köçürülməsi.
- HLA
- İmmun sistemin “özünü” tanıdığı toxuma tipi zülalları.
- Haploidentik
- Yarısı uyğun olan donor, məsələn valideyn və ya övlad.
- Kondisioner müalicə
- Transplantasiyadan əvvəl verilən güclü kimyaterapiya və ya şüa.
- Aferez
- Qandan kök hüceyrələrin cihazla toplanması.
- Tutma (engraftment)
- Yeni kök hüceyrələrin sümük iliyində qan yaratmağa başlaması.
- GVHD
- Transplantat sahibə qarşı xəstəlik — donor hüceyrələrinin sağlam toxumalara hücumu.
- Transplantat leykoza qarşı
- Donor immun hüceyrələrinin qalıq leykozu məhv etməsi.
08Əsas fikirlər
- Transplantasiya xəstə sümük iliyini sağlam kök hüceyrələrlə əvəz edir.
- Leykozda əsasən donordan (allogen) transplantasiya edilir.
- Donor HLA tipinə görə seçilir.
- Kök hüceyrələr damcı ilə venaya verilir.
- Yeni hüceyrələrin tutması bir neçə həftə çəkir.
- Donor immun hüceyrələri leykoza qarşı mübarizə aparır.
- GVHD və infeksiyalar əsas risklərdir.
- Qərarı faydalar və risklər əsasında komanda verir.
09Tez-tez verilən suallar
Transplantasiya əməliyyatdırmı?
Xeyr. Kök hüceyrələr qan köçürülməsinə bənzər damcı ilə, adətən mərkəzi venoz kateter vasitəsilə verilir. Çətin hissə ondan əvvəlki güclü müalicə və sonrakı bərpa dövrüdür.
Leykozu olan hər kəsə transplantasiya lazımdırmı?
Xeyr. Bir çox insan kimyaterapiya, hədəfli və ya immun müalicə ilə yaxşı nəticə alır. Transplantasiya adətən residiv riski yüksək olduqda və ya leykoz geri qayıtdıqda təklif olunur.
Qardaşım uyğun gəlməsə nə olacaq?
Bu, tez-tez olur. Belə halda donor qeydiyyatında qohum olmayan donor, yarımuyğun ailə üzvü və ya göbək ciyəsi qanı axtarılır. Bu seçimlər sayəsində bu gün bir çox insana donor tapmaq mümkündür.
Transplantasiyadan sonra xəstəxanada nə qədər qalacağam?
Bu, transplantasiyanın növündən və bərpadan asılıdır, adətən bir neçə həftə. Evə qayıtdıqdan sonra da ilk aylarda tez-tez müayinə lazım olur.
Qan qrupum dəyişəcəkmi?
Bəli, ola bilər. Donorun qan qrupu fərqlidirsə, zamanla qan qrupunuz donorunkuna çevrilə bilər. Bu, transplantasiyanın uğurlu olmasına mane olmur, sadəcə qan köçürülmələrində nəzərə alınır.
Donor olmaq təhlükəlidirmi?
Donorlar əvvəlcədən müayinə olunur və risklər adətən azdır. Qandan toplama zamanı bir neçə gün sümük ağrısı ola bilər, sümük iliyi toplanarkən isə narkoz verilir. Donorlar adətən qısa müddətdə tam bərpa olunur.
10Həkimə veriləcək suallar
Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.
Kök hüceyrə transplantasiyası mənim üçün nəzərdə tutulurmu və niyə?
Donor necə axtarılır və ailəm testdən keçməlidirmi?
Transplantasiyadan əvvəl və sonra nə qədər xəstəxanada qalacağam?
Transplantasiyanın əsas riskləri və bərpa müddəti nədir?
12Mənbələr
- National Cancer Institute (NCI). Stem Cell and Bone Marrow Transplants for Cancer
- National Cancer Institute (NCI). Acute Myeloid Leukemia Treatment (PDQ®) — Patient Version
- American Cancer Society. Stem Cell or Bone Marrow Transplant
- American Cancer Society. Types of Stem Cell or Bone Marrow Transplant
- American Cancer Society. Getting a Stem Cell or Bone Marrow Transplant
- American Cancer Society. Stem Cell Transplant Side Effects
- American Cancer Society. Donating Stem Cells or Bone Marrow
- American Cancer Society. Stem Cell Transplant for Acute Lymphocytic Leukemia
- NHS (UK). Stem cell or bone marrow transplants
- Cancer Research UK. Stem cell and bone marrow transplants
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Bone marrow transplant
- NMDP. What is a Bone Marrow or Blood Stem Cell Transplant
- Bone Marrow Transplantation, 2022. Indications for haematopoietic cell transplantation for haematological diseases, solid tumours and immune disorders: current practice in Europe, 2022
- New England Journal of Medicine, 2017. Pathophysiology of Chronic Graft-versus-Host Disease and Therapeutic Targets