← Geri
Diaqnostika və müayinələr

Ürək, qaraciyər, böyrəklər

Leykoz müalicəsinə başlamazdan əvvəl və müalicə boyu həkimlər yalnız qan hüceyrələrinə deyil, ürəyə, qaraciyərə və böyrəklərə də baxır. Bu üç orqan dərmanların daşınması, parçalanması və xaric olunması üçün vacibdir. Bu mövzuda hansı analizlərin edildiyini və nə üçün lazım olduğunu izah edirik.

Son yenilənmə: Oxuma müddəti ~4 dəq
Tünd göy fonda şəffaf insan siluetinin içində yumşaq işıqlanan üç orqan — ürək, qaraciyər və iki böyrək; hər birinin yanında kiçik parlayan yoxlama nişanı; üz yoxdur.
Şəkil 1.Konsepsiya: müalicədən əvvəl üç orqan yoxlanılır.

01Qısa cavab

Leykoz diaqnozundan sonra və müalicə zamanı orqanların işi müntəzəm yoxlanılır. Ürək üçün EKQ (elektrokardioqramma) ritmi, exokardioqrafiya isə ürəyin pompalama gücünü göstərir; bu, xüsusilə antrasiklinlər kimi ürəyə təsir edə bilən dərmanlardan əvvəl vacibdir. Qaraciyər üçün biokimyəvi analizdə ALT, AST, bilirubin, qələvi fosfataza və albumin ölçülür; çox dərman qaraciyərdə parçalanır. Böyrəklər üçün kreatinin, eGFR (filtrasiya sürəti), sidik cövhəri və elektrolitlər (kalium, natrium, kalsium, fosfor) yoxlanılır; bir çox dərman böyrəklər vasitəsilə xaric olur. Bundan əlavə, sidik turşusu və LDH şiş hüceyrələrinin parçalanmasını (şiş lizisi sindromu riskini) izləməyə, laxtalanma testləri (PT/INR, fibrinogen, D-dimer) isə qanaxma və tromb riskini qiymətləndirməyə kömək edir. Nəticələr dərmanın seçimini, dozasını və əlavə qoruyucu tədbirləri müəyyən edir; onları həkiminizlə birlikdə şərh edin.

02Sadə izah

Dərmanlar bədəndə yol gedir: ürək onları qanla daşıyır, qaraciyər parçalayır, böyrəklər xaric edir.

Bu orqanlardan biri zəif işləyirsə, dərman bədəndə çox qala və ya daha çox yan təsir verə bilər.

Buna görə həkim əvvəlcə “yolu yoxlayır”: EKQ, ürəyin USM-i və biokimyəvi qan analizi.

Müalicə başlayanda leykoz hüceyrələri sürətlə parçalanır və qana çoxlu duz və sidik turşusu keçə bilər. Böyrəkləri qorumaq üçün bol maye və dərmanlar verilir.

Analizlər müalicə boyu təkrarlanır ki, dəyişikliklər vaxtında görünsün.

03Elmi izah

Ürək. NHS izah edir ki, exokardioqrafiya ultrasəs ilə ürəyin quruluşunu və pompalama gücünü göstərir. Antrasiklinlər (daunorubisin, idarubisin, doksorubisin) yığılan dozadan asılı olaraq ürək əzələsinə təsir edə bilər, buna görə müalicədən əvvəl ürəyin ilkin vəziyyəti qeydə alınır. EKQ ritmi və QT intervalını göstərir; APL-də istifadə olunan arsen trioksid və bəzi digər dərmanlar QT-ni uzada bildiyi üçün EKQ və kalium, maqnezium səviyyələri izlənilir.

Qaraciyər. MedlinePlus-a görə qaraciyər testlərinə ALT, AST, qələvi fosfataza, bilirubin və albumin daxildir. Fermentlərin yüksəlməsi dərman təsirini, infeksiyanı (məsələn, hepatit B-nin aktivləşməsini) və ya qaraciyərin leykoz hüceyrələri ilə tutulmasını göstərə bilər. Bəzi dərmanlarda, məsələn, asparaginazada qaraciyər göstəricilərinə xüsusi diqqət yetirilir.

Böyrəklər. Kreatinin və eGFR böyrəklərin filtrasiya gücünü göstərir. Metotreksat kimi bəzi dərmanlar əsasən böyrəklə xaric olur və onların dozası və ya izlənməsi böyrək funksiyasına görə tənzimlənir. Kontrastlı müayinələrdən və bəzi antibiotiklərdən əvvəl də böyrəklər yoxlanılır.

Şiş lizisi və laxtalanma. NCI şiş lizisi sindromunu çoxlu şiş hüceyrəsinin qısa müddətdə parçalanması nəticəsində qanda kalium, fosfor və sidik turşusunun artması kimi təsvir edir; bu, böyrəklərə və ürək ritminə zərər verə bilər. Risk yüksək leykosit sayında və sürətli böyüyən leykozlarda daha çoxdur; ona görə müalicənin ilk günlərində analizlər tez-tez, bəzən gündə bir neçə dəfə götürülür. LDH hüceyrə parçalanmasının ümumi göstəricisidir. Laxtalanma testləri, xüsusən APL-də DDL sindromu (dissemina olunmuş damardaxili laxtalanma) şübhəsində vacibdir.

04Bədəndə nə baş verir?

Ürək necə yoxlanılır?

EKQ bir neçə dəqiqə çəkir: döş qəfəsinə, qol və ayaqlara yapışqan elektrodlar qoyulur. Exokardioqrafiya ürəyin USM-idir, ağrısızdır və 20–40 dəqiqə çəkir. Nəticədə “ejeksiya fraksiyası” — ürəyin hər döyüntüdə qanın hansı hissəsini çıxardığı — göstərilir. Bəzi mərkəzlərdə bunun əvəzinə ürəyin nüvə skanı istifadə olunur.

Tünd göy fonda şəffaf, yumşaq qırmızı işıqlı ürək modeli; ondan çıxan qan axını oxla göstərilib, yanında ultrasəs dalğaları və sakit ölçü şkalası; insan yoxdur.
Şəkil 2.Exokardioqrafiya ürəyin pompalama gücünü ölçür.

Qaraciyər necə yoxlanılır?

Adi venadan alınan qan nümunəsi ilə. Biokimyəvi paneldə qaraciyər fermentləri, bilirubin və albumin bir dəfəyə ölçülür. Lazım olduqda qaraciyərin USM-i edilir və hepatit B və C üçün testlər götürülür.

Böyrəklər necə yoxlanılır?

Kreatinin, sidik cövhəri, eGFR və elektrolitlər eyni qan nümunəsindən ölçülür. Bəzən sidik analizi və ya bir sutkalıq sidik toplanması tələb olunur. Müalicə zamanı içdiyiniz və xaric etdiyiniz maye miqdarı da qeyd edilə bilər.

Tünd göy fonda iki şəffaf böyrək; içlərində kiçik parlayan süzgəclər qanı təmizləyir, yanında tərəzidə kalium və fosforu simvolizə edən rəngli kristallar bərabər dayanıb.
Şəkil 3.Böyrəklər qanı süzür və duzların balansını saxlayır.

Şiş lizisi riskinin qarşısı necə alınır?

Riskə görə komanda venadaxili maye, sidik turşusunu azaldan dərmanlar və tez-tez analizlər planlaşdırır. Bu, müalicənin adi və gözlənilən hissəsidir. Sidiyin azalması, əzələ qıc olmaları və ya ürək döyüntüsünün pozulması barədə dərhal deyin.

Nəticə normadan kənardırsa

Bu, müalicənin mütləq dayandırılacağı demək deyil. Çox zaman doza dəyişdirilir, başqa dərman seçilir, qoruyucu tədbirlər görülür və ya kardioloq, hepatoloq, nefroloq kimi mütəxəssislər cəlb edilir. Qərarı müalicə edən həkim verir.

05Dərmanın yolu: daşınma, parçalanma, xaric olma

Hər mərhələ üçün öz analizi.

Ürək — EKQ və exokardioqrafiya: ritm və güc.1ÜrəkEKQ və exokardioqrafiya: ritm və güc.
Qaraciyər — ALT, AST, bilirubin: dərmanın parçalanması.2QaraciyərALT, AST, bilirubin: dərmanın parçalanması.
Böyrəklər — Kreatinin və eGFR: dərmanın xaric olması.3BöyrəklərKreatinin və eGFR: dərmanın xaric olması.
Lizis və laxtalanma — Kalium, fosfor, sidik turşusu, PT/INR.4Lizis və laxtalanmaKalium, fosfor, sidik turşusu, PT/INR.
Təhlükəsiz dozaOrqanlara uyğun seçim.
Ürək qorunurİlkin vəziyyət qeydə alınır.
Vaxtında xəbərdarlıqDəyişikliklər erkən görünür.

06Əsas orqan analizləri

OrqanAnalizNəyi göstərirNə vaxt xüsusilə vacibdir
ÜrəkEKQRitm, QT intervalıQT-yə təsir edən dərmanlar, elektrolit pozğunluqları
ÜrəkExokardioqrafiyaPompalama gücüAntrasiklinlərdən əvvəl və zamanı
QaraciyərALT, AST, bilirubin, albuminQaraciyər hüceyrələri və funksiyasıQaraciyərdə parçalanan dərmanlar, hepatit
BöyrəklərKreatinin, eGFR, sidik cövhəriFiltrasiya gücüBöyrəklə xaric olan dərmanlar, kontrast
MetabolizmKalium, fosfor, kalsium, sidik turşusu, LDHHüceyrə parçalanmasıMüalicənin ilk günləri
LaxtalanmaPT/INR, fibrinogen, D-dimerQanaxma və tromb riskiAPL, DDL şübhəsi, asparaginaza

* Normal hədlər laboratoriyadan asılıdır. Rəqəmlərinizi həkiminizlə müzakirə edin.

07Əsas terminlər

EKQ
Ürəyin elektrik fəaliyyətinin qeydi.
Exokardioqrafiya
Ürəyin ultrasəs müayinəsi.
Ejeksiya fraksiyası
Ürəyin hər döyüntüdə çıxardığı qanın payı.
QT intervalı
EKQ-də ürəyin elektrik bərpasını əks etdirən hissə.
ALT, AST
Qaraciyər hüceyrələrinin fermentləri.
Kreatinin
Əzələ mübadiləsi məhsulu; böyrək funksiyasını göstərir.
eGFR
Böyrəklərin təxmini filtrasiya sürəti.
Şiş lizisi sindromu
Şiş hüceyrələrinin sürətlə parçalanması nəticəsində qanda duz və sidik turşusunun artması.

08Əsas fikirlər

  • Ürək, qaraciyər və böyrəklər dərmanın yolunu müəyyən edir.
  • Antrasiklinlərdən əvvəl ürəyin gücü ölçülür.
  • Bəzi dərmanlarda EKQ ilə QT izlənilir.
  • Qaraciyər və böyrək göstəriciləri dozaya təsir edə bilər.
  • İlk günlərdə şiş lizisi üçün analizlər tez-tez götürülür.
  • Bütün dərman və əlavələr barədə həkimə deyin.
  • Normadan kənar nəticə həmişə müalicənin dayanması demək deyil.

09Tez-tez verilən suallar

Niyə hər gün qan götürülür?

Müalicənin ilk mərhələsində qan hüceyrələri, elektrolitlər və orqan göstəriciləri sürətlə dəyişə bilər. Tez-tez analiz problemləri erkən görməyə və vaxtında düzəltməyə imkan verir. Mərkəzi kateter varsa, əlavə iynə vurmaq lazım gəlmir.

Ürəyim sağlamdır, yenə də exokardioqrafiya lazımdırmı?

Bəli, çox vaxt lazımdır. Bu, müalicədən əvvəlki ilkin vəziyyəti qeydə almaq üçündür ki, sonradan dəyişiklik olsa, onu müqayisə etmək mümkün olsun.

Qaraciyər fermentlərim yüksəlib. Bu, leykozun yayılması deməkdir?

Mütləq yox. Ən çox səbəb dərmanlar, infeksiyalar və ya qan köçürmələri ilə bağlıdır. Səbəbi həkim əlavə analizlərlə aydınlaşdırır.

Şiş lizisinin qarşısını almaq üçün çox su içməliyəmmi?

Maye miqdarını həkim təyin edir; çox vaxt venadaxili maye verilir. Özünüz böyük miqdarda maye içməyə başlamazdan əvvəl komanda ilə məsləhətləşin, xüsusən ürək və ya böyrək problemi varsa.

Uşaqlarda bu analizlər fərqlidirmi?

Prinsiplər eynidir, amma normal hədlər yaşa görə dəyişir. Uşaqlarda da antrasiklinlərdən əvvəl ürək yoxlanılır və müalicədən illər sonra da izlənə bilər.

10Həkimə veriləcək suallar

Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.

  1. Niyə hər gün qan götürülür?

  2. Ürəyim sağlamdır, yenə də exokardioqrafiya lazımdırmı?

  3. Qaraciyər fermentlərim yüksəlib. Bu, leykozun yayılması deməkdir?

  4. Şiş lizisinin qarşısını almaq üçün çox su içməliyəmmi?

  5. Uşaqlarda bu analizlər fərqlidirmi?

Suallarım

12Mənbələr

  1. American Cancer Society. Tests for Acute Myeloid Leukemia (AML)
  2. American Cancer Society. Tests for Acute Lymphocytic Leukemia (ALL)
  3. MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Comprehensive Metabolic Panel (CMP)
  4. MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Liver Function Tests
  5. MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Creatinine Test
  6. MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Glomerular Filtration Rate (GFR) Test
  7. MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Electrolyte Panel
  8. MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Uric Acid Test
  9. MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Lactate Dehydrogenase (LDH) Test
  10. MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Prothrombin Time Test and INR (PT/INR)
  11. NHS. Echocardiogram
  12. NHS. Electrocardiogram (ECG)
  13. National Cancer Institute (NCI). Tumor lysis syndrome — NCI Dictionary of Cancer Terms
Tibbi xəbərdarlıqBu məlumat yalnız maarifləndirmə üçündür və həkim məsləhətini əvəz etmir.
Son yenilənmə: ← Siyahıya qayıt

Saytın interaktiv versiyasını açın →