Simptomlar niyə yaranır?
Leykozun əlamətləri təsadüfi deyil: demək olar ki, hər birinin arxasında aydın bir səbəb var. Səbəbi bilmək qorxunu azaldır, həkimlə danışmağı asanlaşdırır və hansı əlamətin təcili kömək tələb etdiyini anlamağa kömək edir.
01Qısa cavab
02Sadə izah
Sümük iliyini hər gün üç növ “məhsul” buraxan zavod kimi təsəvvür edin: qırmızı hüceyrələr, ağ hüceyrələr və trombositlər. Leykozda zavodun sexlərini işləməyən hüceyrələr tutur və normal məhsul azalır. Əlamətlərin böyük hissəsi məhz bu çatışmazlıqdan yaranır.
Qırmızı hüceyrələr azalanda toxumalara az oksigen çatır: insan tez yorulur, pilləkən qalxanda təngnəfəs olur, dərisi solğunlaşır, başgicəllənmə ola bilər. İşlək ağ hüceyrələr azalanda bədən mikroblara qarşı zəifləyir: infeksiyalar tez-tez olur, uzun sürür, qızdırma yaranır. Trombositlər azalanda qan yaxşı laxtalanmır: kiçik zərbədən göyərmə, dəridə xırda qırmızı nöqtələr, burun və diş əti qanaxması olur.
İkinci səbəb — leykoz hüceyrələrinin özlərinin yer tutmasıdır. İlik həddən artıq dolanda sümüklərdə və oynaqlarda ağrı ola bilər; uşaqlar axsaya və ya yeriməkdən imtina edə bilər. Hüceyrələr dalağa və qaraciyərə toplananda qarının sol yuxarı hissəsində dolğunluq, az yeyəndə tez doyma hiss olunur. Limfa düyünlərinə toplananda boyunda, qoltuqaltında və ya qasıqda ağrısız şişkinliklər yaranır.
Üçüncü səbəb — bədənin ümumi reaksiyasıdır. Leykoz hüceyrələri və immun sistem siqnal maddələri buraxır; bu, infeksiya olmadan da qızdırma, gecə tərləmələri, iştahsızlıq və arıqlamaya səbəb ola bilər.
Əlamətlərin sürəti leykozun növündən asılıdır. Kəskin leykozda onlar adətən bir neçə həftə ərzində yaranır. Xroniki leykozda isə çox vaxt uzun müddət heç bir əlamət olmur. Ən vacibi: bu əlamətlərin hər birinin leykozla əlaqəsi olmayan çoxlu səbəbi var. Narahat edən əlamət davam edirsə, həkimə müraciət edin — sadə qan analizi çox şeyi aydınlaşdırır.
03Elmi izah
Əsas mexanizm sümük iliyi çatışmazlığıdır: leykoz klonu normal hematopoezi həm fiziki olaraq sıxışdırır, həm də ilik mühitini (nişi) dəyişərək normal kök hüceyrələrin fəaliyyətini boğur. Nəticədə sitopeniyalar yaranır: anemiya (hemoqlobin azlığı), neytropeniya (neytrofil azlığı) və trombositopeniya (trombosit azlığı). Leykosit sayı yüksək olsa belə, bu hüceyrələrin çoxu yetişməmiş və ya qüsurlu olduğundan infeksiya riski artır.
Ekstramedullyar infiltrasiya — leykoz hüceyrələrinin ilikdən kənarda toplanmasıdır: splenomeqaliya və hepatomeqaliya (dalaq və qaraciyərin böyüməsi), limfadenopatiya, bəzi AML alt növlərində (xüsusən monositar) diş əti şişkinliyi və dəri infiltratları (leukemia cutis), mieloid sarkoma (xloroma). ALL-də mərkəzi sinir sistemi zədələnməsi baş ağrısı, qusma, qıcolmalar və görmə pozuntuları ilə özünü göstərə bilər. T-ALL-də böyümüş timus və ya mediastinal kütlə tənəffüs yollarına və ya yuxarı boş venaya təzyiq edə bilər (yuxarı boş vena sindromu) — bu, təcili vəziyyətdir.
Leykosit sayı çox yüksək olduqda (hiperleykositoz) blastlar kiçik damarlarda axını ləngidə bilər — buna leykostaz deyilir. Ən çox beyin və ağciyər damarları zərər görür: baş ağrısı, çaşqınlıq, yuxululuq, nitq pozuntusu, görmə dəyişiklikləri, təngnəfəslik. Bu, nadir, lakin təcili müdaxilə tələb edən vəziyyətdir. APL-də isə laxtalanma sistemi pozulur (DİC) — ağır qanaxma riski yaranır; ona görə APL şübhəsi təcili müalicə tələb edir.
Konstitusional (“B”) əlamətlər — izah olunmayan qızdırma, gecə tərləmələri və arıqlama — sitokinlərin (iltihab siqnal zülallarının) təsiri və artmış metabolizmlə bağlıdır; xüsusilə CLL-də xəstəliyin fəallığını qiymətləndirmək üçün istifadə olunur. Leykoz hüceyrələrinin sürətli parçalanması (xüsusən müalicənin əvvəlində) qanda kalium, fosfat və sidik turşusunun artmasına — şiş lizisi sindromuna — səbəb ola bilər; buna görə müalicə komandası bu dövrdə analizləri yaxından izləyir.
04Bədəndə nə baş verir?
Üç çatışmazlıq, üç qrup əlamət
Anemiya — yorğunluq, solğunluq, təngnəfəslik, ürəkdöyünmə. Neytropeniya — tez-tez və ağır infeksiyalar, qızdırma, ağızda yaralar. Trombositopeniya — göyərmə, petexiyalar, burun və diş əti qanaxması, qadınlarda uzun və bol aybaşı. Bu üç qrup bir-biri ilə birlikdə və ya ayrı-ayrılıqda rast gəlinə bilər.
Hüceyrələr harada toplanır?
İlikdə — sümük və oynaq ağrısı. Dalaq və qaraciyərdə — qarında dolğunluq, tez doyma. Limfa düyünlərində — ağrısız şişkinliklər. Bəzən diş ətində, dəridə, sinir sistemində və ya döş qəfəsinin ortasında (mediastin). Hansı orqanın zədələnməsi leykozun növündən asılıdır.
Təcili kömək nə vaxt lazımdır?
Qızdırma (xüsusən müalicə dövründə), dayanmayan qanaxma, qəfil güclü baş ağrısı və ya çaşqınlıq, görmə pozuntusu, güclü təngnəfəslik, üz və boyunun şişməsi — bunlar dərhal həkimə və ya təcili yardıma müraciət tələb edir. Müalicə komandanızın verdiyi təlimatlara hər zaman əməl edin.
Əlamətlər diaqnoz deyil
Yorğunluq, göyərmə və ya qızdırmanın ən çox səbəbi leykoz deyil — infeksiyalar, dəmir çatışmazlığı, dərmanlar və başqa vəziyyətlərdir. Leykozu yalnız analizlər — ümumi qan analizi, qan yaxması və ilik müayinəsi — təsdiq və ya inkar edə bilər.
05Hüceyrədən əlamətə
Leykoz əlamətlərinin çoxu eyni zəncirin həlqələridir: ilik dolur, normal hüceyrələr azalır, anormal hüceyrələr yayılır və bədən buna reaksiya verir.
06Əlamət, səbəb və nə etməli
| Əlamət | Niyə yaranır? | Nə etməli? |
|---|---|---|
| Yorğunluq, solğunluq, təngnəfəslik | Qırmızı hüceyrələrin azalması (anemiya) | Həkimə deyin; döş ağrısı və ya güclü təngnəfəslikdə təcili |
| Qızdırma, tez-tez infeksiyalar | İşlək ağ hüceyrələrin azalması (neytropeniya) | Müalicə zamanı qızdırma — təcili |
| Göyərmə, xırda qırmızı nöqtələr, qanaxma | Trombositlərin azalması; APL-də laxtalanma pozuntusu | Dayanmayan qanaxma — təcili |
| Sümük və oynaq ağrısı | İliyin leykoz hüceyrələri ilə dolması | Həkimə deyin |
| Qarında dolğunluq, tez doyma | Dalağın və ya qaraciyərin böyüməsi | Həkimə deyin |
| Ağrısız şişmiş limfa düyünləri | Düyünlərdə leykoz hüceyrələrinin toplanması (məs., CLL, ALL) | Həkimə deyin |
| Baş ağrısı, çaşqınlıq, görmə pozuntusu | Sinir sistemi zədələnməsi və ya leykostaz | Təcili |
| Öskürək, təngnəfəslik, üz və boyunun şişməsi | Döş qəfəsində kütlə (xüsusən T-ALL) | Təcili |
| Gecə tərləmələri, arıqlama, qızdırma | Bədənin ümumi reaksiyası (sitokinlər) | Həkimə deyin |
| Diş əti şişkinliyi, dəridə düyünlər | Bəzi AML növlərində toxumaya infiltrasiya | Həkimə deyin |
* Bu cədvəl ümumi məlumatdır və müayinəni əvəz etmir. Müalicə alırsınızsa, komandanızın təcili əlaqə təlimatlarına əməl edin; şübhə olduqda həmişə zəng edin.
07Əsas terminlər
- Sitopeniya
- Qanda bir və ya bir neçə hüceyrə növünün azalması.
- Anemiya
- Qırmızı hüceyrələrin və ya hemoqlobinin azalması.
- Neytropeniya
- Neytrofillərin azalması; infeksiya riskini artırır.
- Trombositopeniya
- Trombositlərin azalması; qanaxma riskini artırır.
- Petexiya
- Dəridə iynə ucu boyda qırmızı və ya bənövşəyi nöqtələr.
- Splenomeqaliya
- Dalağın böyüməsi.
- Limfadenopatiya
- Limfa düyünlərinin böyüməsi.
- Leykostaz
- Çox yüksək leykosit sayında kiçik damarlarda axının ləngiməsi.
- B-əlamətlər
- İzah olunmayan qızdırma, gecə tərləmələri və arıqlama.
- Şiş lizisi sindromu
- Çoxlu hüceyrənin sürətlə parçalanması nəticəsində qanda duz və turşu balansının pozulması.
08Əsas fikirlər
- Leykoz əlamətlərinin çoxu normal qan hüceyrələrinin azalmasından yaranır.
- Anemiya — yorğunluq, neytropeniya — infeksiyalar, trombositopeniya — qanaxma.
- Leykoz hüceyrələrinin toplanması sümük ağrısı, dalaq böyüməsi və düyün şişkinliyinə səbəb ola bilər.
- Qızdırma, tərləmə və arıqlama bədənin ümumi reaksiyasıdır.
- Kəskin leykozda əlamətlər həftələr ərzində yaranır; xroniki leykoz çox vaxt əlamətsizdir.
- Bəzi əlamətlər təcili kömək tələb edir: müalicə zamanı qızdırma, dayanmayan qanaxma, çaşqınlıq, güclü təngnəfəslik.
- Bu əlamətlərin çoxunun leykozla əlaqəsi olmayan adi səbəbləri var; diaqnozu yalnız analizlər qoyur.
09Tez-tez verilən suallar
Leykozda yorğunluq niyə istirahətdən sonra keçmir?
Çünki onun əsas səbəbi yuxusuzluq deyil, qanın az oksigen daşımasıdır (anemiya). Bundan əlavə, xəstəliyin özü və müalicə də yorğunluq yaradır. Anemiya düzəldikcə və müalicə irəlilədikcə yorğunluq çox vaxt azalır. Yorğunluğu idarə etmək yolları barədə ayrıca mövzuda danışırıq.
Leykoz hüceyrələri çox olduğu halda niyə infeksiyalar tez-tez olur?
Çünki sayca çox olan hüceyrələrin əksəriyyəti yetişməmiş və ya qüsurludur — mikroblarla mübarizə apara bilmir. Eyni zamanda normal, işlək neytrofillər azalır. Buna görə həkimlər ümumi leykosit sayına deyil, mütləq neytrofil sayına baxırlar.
Göyərmələrim var — bu, leykoz ola bilərmi?
Göyərmələrin çoxu adi zərbələrdən, bəzi dərmanlardan və ya başqa vəziyyətlərdən yaranır. Səbəbsiz, tez-tez yaranan göyərmələr, dəridə xırda qırmızı nöqtələr və ya digər əlamətlərlə birlikdə olduqda həkimə müraciət edin — ümumi qan analizi trombositlərin sayını göstərəcək.
Uşağım ayağının ağrıdığını deyir. Narahat olmalıyammı?
Uşaqlarda ayaq ağrısının ən çox səbəbi böyümə ağrıları, zədələr və infeksiyalardır. Ağrı davamlıdırsa, gecələr oyadırsa, uşaq axsayırsa və ya solğunluq, qızdırma, göyərmə kimi əlamətlər də varsa, uşaq həkiminə göstərin.
Leykozda həmişə əlamət olurmu?
Xeyr. Xroniki leykozlarda, xüsusən CLL-də, insanların çoxunda uzun müddət heç bir əlamət olmur və xəstəlik başqa səbəbdən edilən qan analizində tapılır. Kəskin leykozda isə əlamətlər adətən olur, amma ilk vaxtlar adi soyuqdəymə və ya yorğunluğa bənzəyə bilər.
Müalicə başlayandan sonra əlamətlər nə vaxt keçir?
Bu, leykozun növündən və müalicədən asılıdır. İlk həftələrdə müalicə özü də qan göstəricilərini müvəqqəti aşağı sala bilər, ona görə bəzi əlamətlər əvvəlcə güclənə bilər. İlik bərpa olunduqca anemiya, infeksiya və qanaxma riski adətən azalır. Gözləntilərinizi həkiminizlə müzakirə edin.
10Həkimə veriləcək suallar
Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.
Mənim simptomlarım leykozla, yoxsa başqa səbəblə bağlıdır?
Hansı simptomlar müalicə başlayandan sonra yaxşılaşmalıdır?
Hansı yeni simptomlar barədə dərhal xəbər verməliyəm?
Yorğunluq və ya ağrı üçün indi nə edə bilərik?
12Mənbələr
- American Cancer Society. Signs and Symptoms of Acute Myeloid Leukemia (AML)
- American Cancer Society. Signs and Symptoms of Acute Lymphocytic Leukemia
- American Cancer Society. Signs and Symptoms of Childhood Leukemia
- NHS. Symptoms of acute myeloid leukaemia
- NHS. Symptoms of acute lymphoblastic leukaemia
- NHS. Symptoms of chronic lymphocytic leukaemia
- NHS. Symptoms of chronic myeloid leukaemia
- National Cancer Institute (NCI). Chronic Lymphocytic Leukemia Treatment (PDQ®) — Patient Version
- National Cancer Institute (NCI). Adult Acute Myeloid Leukemia Treatment (PDQ®) — Patient Version
- National Heart, Lung, and Blood Institute (NHLBI). Anemia
- National Heart, Lung, and Blood Institute (NHLBI). Thrombocytopenia
- American Society of Hematology (ASH). Leukemia