Qan hüceyrələrinin növləri
Qanda üç əsas hüceyrə ailəsi var: oksigen daşıyan qırmızı qan hüceyrələri, bədəni qoruyan ağ qan hüceyrələri və qanaxmanı dayandıran trombositlər. Onların hər birinin işini bilmək həm leykozun əlamətlərini, həm də analiz nəticələrini anlamağa kömək edir.
01Qısa cavab
02Sadə izah
Qanı dəniz kimi təsəvvür edin: onun “suyu” plazmadır, içində isə üç növ “gəmi” üzür. Hər gəminin öz vəzifəsi var və hamısı sümük iliyində yaranır.
Qırmızı qan hüceyrələri yük gəmiləridir: içlərindəki hemoqlobin zülalı ağciyərlərdə oksigen götürür və onu bədənin hər yerinə aparır, geriyə isə karbon qazı gətirir. Qana qırmızı rəngi verən də onlardır. Onlar çox olanda insan enerjili olur; azalanda yorğunluq, solğunluq və təngnəfəslik yaranır — buna anemiya (qanazlığı) deyilir.
Ağ qan hüceyrələri sahil mühafizəsidir. Onların sayı qırmızı hüceyrələrdən xeyli azdır, amma işləri həyati vacibdir: mikrobları tapır, udur və məhv edir, anticisim hazırlayır, bədənin “yaddaşında” keçmiş infeksiyaları saxlayır. Onlar azalanda və ya düzgün işləmədikdə infeksiyalar tez-tez və ağır keçə bilər.
Trombositlər təmir briqadasıdır. Damar zədələnəndə onlar ora toplanır, bir-birinə yapışır və laxta yaranmasına kömək edir. Trombositlər azalanda asan göyərmə, dəridə xırda qırmızı nöqtələr, burun və diş əti qanaxması ola bilər.
Leykozda sümük iliyi anormal ağ hüceyrələr hazırlamağa başlayır. Bu zaman ümumi ağ hüceyrə sayı artmış, normal və ya azalmış ola bilər, amma adətən işlək hüceyrələr azalır. Buna görə həkimlər təkcə ümumi rəqəmə deyil, hər hüceyrə növünə ayrıca baxırlar.
03Elmi izah
Qan bədən çəkisinin təxminən 7–8%-ni təşkil edir. Hüceyrə hissəsinin böyük qismini eritrositlər tutur: onların qan həcmindəki payı hematokrit adlanır. Eritrositlərin nüvəsi yoxdur, buna görə asanlıqla forma dəyişib ən nazik kapilyarlardan keçə bilirlər. Onların istehsalını əsasən böyrəklərdə hazırlanan eritropoetin (EPO) hormonu tənzimləyir; eritrosit ilikdə təxminən 7 gün yetişir və qanda orta hesabla 120 gün yaşayır.
Leykositlər qanın təxminən 1%-ni təşkil edir. Neytrofillər ən çox rast gəlinən növdür (mənbədən asılı olaraq leykositlərin təxminən 40–70%-i) və bakteriya ilə göbələklərə qarşı birinci müdafiə xəttidir; hər neytrofil bir gündən az yaşayır, ona görə ilik onları fasiləsiz hazırlamalıdır. Limfositlər iki əsas qrupa bölünür: T-hüceyrələr digər immun hüceyrələri idarə edir və yoluxmuş hüceyrələrə hücum edir, B-hüceyrələr anticisim hazırlayır; NK-hüceyrələr də bu ailəyə aiddir. Monositlər toxumalara keçib makrofaqlara çevrilir, eozinofillər parazitlərə və allergik reaksiyalara, bazofillər isə iltihab siqnallarına qatılır.
Trombositlər tam hüceyrə deyil, ilikdəki böyük meqakariositlərdən qopan hüceyrə hissəcikləridir. Damar zədələndikdə onlar yapışır, aktivləşir və laxtalanma zülalları ilə birlikdə fibrin toru yaradır. Trombositlər təxminən 7–10 gün yaşayır.
Mieloid xətdən eritrositlər, trombositlər, neytrofillər, monositlər, eozinofillər və bazofillər, limfoid xətdən isə limfositlər yaranır. Bu bölgü leykozun adlandırılmasının əsasıdır: mieloid leykozlar (AML, CML) və limfoid leykozlar (ALL, CLL). Ümumi qan analizi (ÜQA) və leykosit formulu bu hüceyrələrin sayını və faiz nisbətini göstərir; qan yaxmasında isə hüceyrələrin görünüşü, o cümlədən blastların olub-olmaması qiymətləndirilir.
04Bədəndə nə baş verir?
Qırmızı qan hüceyrələri: oksigen daşıyıcıları
Hər qırmızı qan hüceyrəsi hemoqlobinlə doludur. Hemoqlobin ağciyərdə oksigeni bağlayır və toxumalarda buraxır. Analizdə eritrosit sayı, hemoqlobin və hematokrit birlikdə qiymətləndirilir. Hemoqlobin aşağı olduqda həkim anemiyanın səbəbini axtarır; leykozda əsas səbəb iliyin kifayət qədər eritrosit hazırlaya bilməməsidir.
Ağ qan hüceyrələri: beş növ müdafiəçi
Neytrofillər bakteriyaları udur, limfositlər hədəfli immun cavab və anticisim yaradır, monositlər toxumalarda “təmizlikçi” makrofaqlara çevrilir, eozinofillər və bazofillər allergiya və parazitlərə qarşı reaksiyalarda iştirak edir. Leykosit formulu bunların hər birinin faizini və mütləq sayını göstərir.
Trombositlər: təmir briqadası
Trombositlər damar divarındakı zədəyə yapışır və laxtalanma zülalları ilə birlikdə “tıxac” yaradır. Onlar azaldıqda göyərmələr, petexiyalar (dəridə xırda qırmızı nöqtələr) və qanaxmalar yarana bilər. Sayı çox aşağı olduqda həkimlər trombosit köçürülməsi tövsiyə edə bilər.
Leykoz bu hüceyrələrə necə təsir edir?
Leykoz hüceyrələri ilikdə çoxaldıqca normal qan hüceyrələrinin istehsalı azalır. Nəticədə üç əsas problem yaranır: anemiya (yorğunluq, solğunluq), infeksiyaya meyil və qanaxma. Bəzi leykozlarda qanda çoxlu anormal ağ hüceyrə, bəzilərində isə çox az ağ hüceyrə olur — ümumi rəqəm tək başına diaqnozu nə təsdiq, nə də inkar edir.
05İlikdən analiz vərəqəsinə
Hər qan hüceyrəsi eyni yolu keçir: ilikdə yaranır, yetişir, qana çıxır və işini görür. Ümumi qan analizi bu yolun “son nəticəsini” ölçür.
06Əsas qan hüceyrələri bir baxışda
| Hüceyrə | Əsas vəzifəsi | Böyüklərdə təxmini norma* | Az olduqda nə ola bilər? |
|---|---|---|---|
| Qırmızı qan hüceyrələri (eritrositlər) | Oksigen və karbon qazı daşımaq | Kişilər: 4,2–5,7 mln/µl; qadınlar: 3,8–5,1 mln/µl | Anemiya: yorğunluq, solğunluq, təngnəfəslik |
| Hemoqlobin | Eritrositlərin içində oksigeni bağlayan zülal | Kişilər: 13,8–17,2 q/dl (138–172 q/l); qadınlar: 12,1–15,1 q/dl (121–151 q/l) | Anemiya əlamətləri |
| Ağ qan hüceyrələri (leykositlər), cəmi | İnfeksiyalardan qorunma | 4 500–11 000/µl | İnfeksiyaya meyil |
| Neytrofillər | Bakteriya və göbələkləri udmaq | Leykositlərin 40–60%-i | Neytropeniya: bakterial infeksiya riski |
| Limfositlər | T, B və NK hüceyrələri: hədəfli immunitet, anticisim | Leykositlərin 20–40%-i | Viral və digər infeksiyalara meyil |
| Monositlər | Toxumalarda makrofaqa çevrilmək, təmizlik | Leykositlərin 2–8%-i | Bəzi infeksiyalara qarşı zəiflik |
| Eozinofillər və bazofillər | Parazitlərə və allergiyaya qarşı reaksiya | Eozinofillər 1–4%, bazofillər 0,5–1% | Adətən ayrıca əlamət vermir |
| Trombositlər | Laxta yaranmasına kömək | 150 000–400 000/µl | Göyərmə, qanaxma; <50 000/µl olduqda risk artır |
* Rəqəmlər MedlinePlus-dan götürülmüş təxmini diapazonlardır; laboratoriyalar arasında fərqlənə bilər, uşaqlarda isə başqadır. Nəticələrinizi həmişə öz laboratoriyanızın normaları ilə və həkiminizlə birlikdə qiymətləndirin.
07Əsas terminlər
- Plazma
- Qanın maye hissəsi; su, duzlar, zülallar və hormonlar daşıyır.
- Eritrosit
- Qırmızı qan hüceyrəsi; oksigen daşıyır.
- Hemoqlobin
- Eritrositlərdə oksigeni bağlayan dəmirli zülal.
- Hematokrit
- Qan həcmində eritrositlərin faizlə payı.
- Leykosit
- Ağ qan hüceyrəsi; bədəni infeksiyadan qoruyur.
- Neytrofil
- Ən çox rast gəlinən ağ hüceyrə; bakteriyalara qarşı ilk müdafiə.
- Limfosit
- T, B və NK hüceyrələri; hədəfli immun cavab.
- Trombosit
- Laxta yaranmasına kömək edən kiçik hüceyrə hissəciyi.
- Anemiya
- Eritrosit və ya hemoqlobinin normadan az olması.
- Leykosit formulu
- Ağ hüceyrə növlərinin faiz və say nisbəti.
08Əsas fikirlər
- Qan plazmadan (~55%) və hüceyrələrdən (~45%) ibarətdir.
- Qırmızı qan hüceyrələri oksigen daşıyır və təxminən 120 gün yaşayır.
- Ağ qan hüceyrələrinin beş əsas növü var; neytrofillər ən çoxdur və bir gündən az yaşayır.
- Trombositlər laxta yaranmasına kömək edir və təxminən 7–10 gün yaşayır.
- Bütün qan hüceyrələri sümük iliyində yaranır: mieloid və ya limfoid xətt üzrə.
- Leykoz normal hüceyrələrin istehsalını azaldır: anemiya, infeksiya və qanaxma riski yaranır.
- Norma diapazonları laboratoriyadan asılıdır; nəticələri həkiminizlə birlikdə şərh edin.
09Tez-tez verilən suallar
Leykozda ağ hüceyrələr həmişə çox olurmu?
Xeyr. “Leykoz” sözü “ağ qan” mənasını versə də, bəzi insanlarda diaqnoz zamanı ağ hüceyrə sayı çox yüksək, bəzilərində normal, bəzilərində isə aşağı olur. Əsas məsələ hüceyrələrin sayı deyil, onların növü və yetkinliyidir. Buna görə həkimlər qan yaxmasına və ilik müayinəsinə baxırlar.
“Mütləq neytrofil sayı” nədir?
Bu, qanda neytrofillərin faiz yox, real sayıdır: ümumi leykosit sayı neytrofil faizinə vurulur. İnfeksiya riskini qiymətləndirmək üçün çox vacib göstəricidir. Bu barədə ətraflı “Neytropeniya nədir?” mövzusunda danışırıq.
Analizimdə bir göstərici normadan bir az kənardırsa, narahat olmalıyammı?
Normadan kiçik kənarlanmalar sağlam insanlarda da tez-tez olur və çox vaxt heç bir xəstəlik demək deyil. Həkim nəticəyə bütöv baxır: digər göstəricilərə, əlamətlərə və zamanla dəyişməyə. Nəticənizi özünüz şərh etməyə çalışmayın, həkiminizlə danışın.
Hemoqlobin aşağıdırsa, dəmir qəbul etməliyəmmi?
Hər anemiya dəmir çatışmazlığı demək deyil. Leykozda anemiya adətən iliyin kifayət qədər hüceyrə hazırlaya bilməməsindən yaranır və dəmir bunu düzəltmir. Hər hansı əlavə və ya dərman qəbulundan əvvəl hematoloqunuzla məsləhətləşin.
Qan köçürülməsi nə üçün edilir?
Müalicə zamanı ilik müvəqqəti az hüceyrə hazırladıqda həkimlər eritrosit və ya trombosit köçürülməsi ilə orqanizmi dəstəkləyə bilər. Bu, ilik bərpa olunana qədər təhlükəsizliyi təmin etmək üçündür. Nə vaxt və nə üçün lazım olduğu “Dəstəkləyici müalicə və transfuziya” mövzusunda izah olunur.
Uşaqlarda normalar fərqlidirmi?
Bəli. Uşaqlarda, xüsusilə körpələrdə, bir çox qan göstəricisinin norması böyüklərdən fərqlənir və yaşa görə dəyişir. Uşağın analizlərini həmişə yaşa uyğun normalarla və uşaq həkimi və ya uşaq hematoloqu ilə birlikdə qiymətləndirin.
10Həkimə veriləcək suallar
Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.
Analizimdə hansı qan hüceyrələri normadan kənardadır və bu nə deməkdir?
Hansı göstəricidə mənə dərhal zəng etməyim lazım olduğunu deyərsiniz?
Eritrosit və ya trombosit köçürülməsinə nə vaxt ehtiyac olur?
Qan göstəricilərim müalicə zamanı necə dəyişəcək?
12Mənbələr
- American Society of Hematology (ASH). Blood Basics
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Complete blood count (CBC)
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Blood differential test
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Hemoglobin test
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Platelet count
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Blood
- Cleveland Clinic. Platelets: What They Are, Function & Normal Range
- National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: white blood cell
- National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: neutrophil
- National Heart, Lung, and Blood Institute (NHLBI). Anemia
- National Heart, Lung, and Blood Institute (NHLBI). Thrombocytopenia
- American Cancer Society. Signs and Symptoms of Acute Myeloid Leukemia (AML)