Qorxu və narahatlıqla necə baş etməli
Leykozla yaşamaq çox vaxt naməlumluqla yaşamaq deməkdir: analizlərin nəticəsi, müalicənin təsiri, ailənin gələcəyi. Belə vəziyyətdə qorxu və narahatlıq təbiidir. Amma narahatlıq yuxunu, iştahı və gündəlik həyatı ələ keçirəndə ona qarşı işləmək lazımdır. Bu mövzuda narahatlığın bədəndə necə yarandığını, evdə sınaya biləcəyiniz sadə üsulları və nə vaxt mütəxəssis köməyinin vacib olduğunu izah edirik.
01Qısa cavab
02Sadə izah
Qorxu yarananda bədən “həyəcan siqnalı” verir: ürək tez döyünür, nəfəs sürətlənir, əzələlər gərilir, mədə sıxılır. Bu, qədim “döyüş və ya qaç” reaksiyasıdır. Təhlükə real olmasa da, beyin onu real kimi qəbul edə bilər.
Narahatlıq çox vaxt “bəs əgər...?” sualları ilə başlayır: “Bəs əgər analiz pis çıxsa?”, “Bəs əgər müalicə kömək etməsə?” Fikirlər dövrə vurur və hər dövrədə qorxu bir az da böyüyür.
Leykoz zamanı narahatlığın xüsusi anları olur: sümük iliyi analizinin nəticəsini gözləmək, müalicə kursunun başlaması, xəstəxanadan evə çıxmaq və ya müalicənin bitməsi. Bu anları əvvəlcədən bilmək onlara hazırlaşmağa imkan verir.
Vacib məqam: ürək döyüntüsü, nəfəs darlığı, titrəmə və yuxusuzluq həmişə “sadəcə əsəb” deyil. Onlar anemiya, qızdırma, infeksiya və ya steroid kimi dərmanların təsiri ola bilər. Yeni və ya güclü əlamətləri həmişə komandanıza deyin.
Narahatlıq öyrənilə bilən bacarıqlarla azalır: nəfəsi yavaşlatmaq, diqqəti indiki ana qaytarmaq, fikirləri kağıza tökmək. Bunlar ilk vaxtlar çətin görünə bilər, amma təkrarladıqca daha asan olur.
03Elmi izah
Narahatlıq nə qədər geniş yayılıb? 2011-ci il meta-analizinə görə onkoloji və hematoloji şöbələrdə psixiatrik müsahibə ilə təsdiqlənmiş narahatlıq pozuntuları təxminən 10% insanda aşkarlanıb, amma narahatlıq əlamətləri bundan da tez-tez olur. ACS-ə görə xərçəng keçirmiş insanlarda narahatlıq riski artır və müalicə olunmayan narahatlıq müalicəni və bərpanı çətinləşdirə bilər.
Skrininq və pilləli yanaşma: ASCO-nun 2023-cü il və ESMO-nun 2023-cü il tövsiyələri xərçəngli bütün insanlarda narahatlıq və depressiyanın müntəzəm olaraq sadə sorğu vərəqələri ilə yoxlanılmasını tövsiyə edir. Yüngül əlamətlərdə məlumat və dəstək, orta və ağır əlamətlərdə isə psixoterapiya — xüsusən koqnitiv-davranış terapiyası (KDT) və mindfulness əsaslı yanaşmalar — əsas yer tutur; dərmanlar ağır hallarda və ya psixoterapiya kifayət etmədikdə nəzərdən keçirilir.
Mindfulness: 29 randomizə olunmuş tədqiqatı (3274 iştirakçı) birləşdirən 2019-cu il meta-analizinə görə mindfulness əsaslı proqramlar xərçəngli insanlarda psixoloji sıxıntını, narahatlığı, depressiyanı, residiv qorxusunu, yorğunluğu və yuxu problemlərini kiçik, amma statistik əhəmiyyətli dərəcədə azaldıb. NCI-yə görə meditasiya və relaksasiya üsulları stresi və narahatlığı azaltmağa kömək edə bilər.
Residiv qorxusu: 2013-cü il sistematik icmalına görə xəstəliyin qayıtması qorxusu xərçəng keçirmiş insanların ən çox rast gəlinən narahatlıqlarından biridir və bəzilərində illərlə davam edə bilər. Bu qorxu normaldır; o, gündəlik həyatı məhdudlaşdıranda xüsusi psixoloji yardım faydalıdır. Narahatlıq üçün dərmanlar leykoz dərmanları ilə qarşılıqlı təsirə girə bildiyindən onları yalnız həkim seçməlidir.
04Bədəndə nə baş verir?
Nə vaxt dərhal kömək istəmək lazımdır?
Özünüzə zərər vermək fikri yaranarsa, dərhal 103 və ya 112-yə zəng edin və yaxınlarınıza deyin. Sinə ağrısı, ani nəfəs darlığı, huşun dumanlanması və ya 38 °C və daha yüksək qızdırma varsa, bunu panika saymayın — dərhal komandanıza və ya təcili yardıma müraciət edin. Panika tutmaları təkrarlanırsa və ya narahatlıq səbəbindən müalicəyə gələ bilmirsinizsə, eyni gün komandanıza deyin.
Yavaş nəfəs: sadə üsul
Rahat oturun, çiyinlərinizi boşaldın. Burnunuzla yavaş nəfəs alın və havanın qarnınıza dolduğunu hiss edin, beşə qədər sayın. Sonra ağzınızla yavaş-yavaş, yenə beşə qədər sayaraq nəfəs verin. Bunu 3–5 dəqiqə təkrarlayın. Nəfəs verməni nəfəs almadan bir az uzun etmək bədənə “təhlükə yoxdur” siqnalı verir.
Diqqəti indiki ana qaytarmaq
Fikirlər gələcəyə qaçanda ətrafınızda gördüyünüz beş şeyi, eşitdiyiniz dörd səsi, toxuna bildiyiniz üç əşyanı adlandırın. Ayaqlarınızın yerə toxunduğunu hiss edin. Bu “torpaqlanma” üsulu beyni “bəs əgər...” dövrəsindən çıxarıb indiki ana qaytarır.
Nəticələri gözləyərkən
Nəticənin nə vaxt və necə bildiriləcəyini əvvəlcədən soruşun. Gözləmə günlərini boş qoymayın: kiçik işlər, film, söhbət planlayın. İnternetdə gecə saatlarında axtarış etməyin. Narahatlıqlarınızı yazın və gündə 15–20 dəqiqəlik “narahatlıq vaxtı” ayırın — qalan vaxtda fikir gələndə ona “sonra baxaram” deyin.
Gündəlik həyatda dəstək
Mümkün qədər müntəzəm yatıb-oyanın. Komandanızın icazə verdiyi qədər hərəkət edin — qısa gəzinti də kömək edir. Kofeini azaldın. Sevdiyiniz işlərə vaxt ayırın. Etibar etdiyiniz biri ilə danışın. Bəzi insanlara dua, ibadət və ya mənəvi təcrübə də sakitlik verir.
Komandanıza verə biləcəyiniz suallar
Bu əlamətlər narahatlıqdan, yoxsa anemiya və ya dərmandan ola bilər? Steroidlər əhvalıma və yuxuma təsir edirmi? Psixoloq və ya psixiatrla görüşə bilərəmmi? KDT və ya mindfulness proqramı varmı? Narahatlıq üçün dərman mənim leykoz müalicəmlə uyğundurmu?
05Narahatlıq dövrəsi və onu necə qırmaq olar
Narahatlıq dövrə vurur — amma hər halqada onu dayandırmaq mümkündür.
06Narahatlığı azaldan üsullar (sadələşdirilmiş)
| Üsul | Necə edilir | Nə vaxt faydalıdır |
|---|---|---|
| Yavaş nəfəs | Burnla 5 saniyə nəfəs almaq, ağızla 5 saniyə vermək, 3–5 dəqiqə | Panika hissi, gərginlik, yuxudan əvvəl |
| Torpaqlanma | 5 şey görmək, 4 səs eşitmək, 3 əşyaya toxunmaq | Fikirlər dövrə vuranda |
| Narahatlıq vaxtı | Gündə 15–20 dəqiqə narahatlıqları yazmaq | Bütün günə yayılan narahatlıqda |
| Fiziki fəallıq | Komandanın icazə verdiyi qədər gəzinti, yüngül məşq | Gərginlik, yuxusuzluq, yorğunluq |
| Mindfulness, meditasiya | Diqqəti mühakimə etmədən indiki ana yönəltmək | Uzunmüddətli stres, residiv qorxusu |
| Koqnitiv-davranış terapiyası | Mütəxəssislə fikir və davranış nümunələri üzərində işləmək | Orta və güclü narahatlıq |
| Dərmanlar | Yalnız həkimin təyini ilə | Ağır narahatlıq və ya terapiya kifayət etmədikdə |
* Bu cədvəl ümumi məlumatdır. Sizə uyğun üsulu müalicə komandanız və psixoloq birlikdə müəyyən edir; dərmanları yalnız həkim təyin edir.
07Əsas terminlər
- Qorxu
- Konkret təhlükəyə qarşı təbii reaksiya.
- Narahatlıq
- Gələcəkdə ola biləcək təhlükə ilə bağlı gərginlik.
- Panika tutması
- Qəfil güclü qorxu; ürək döyüntüsü, nəfəs darlığı, titrəmə.
- “Döyüş və ya qaç” reaksiyası
- Bədənin təhlükəyə avtomatik hazırlaşması.
- Torpaqlanma
- Diqqəti hisslər vasitəsilə indiki ana qaytarma üsulu.
- Koqnitiv-davranış terapiyası (KDT)
- Fikir və davranış nümunələrini dəyişməyə yönəlmiş psixoterapiya.
- Mindfulness
- Diqqəti mühakimə etmədən indiki ana yönəltmək bacarığı.
- Residiv qorxusu
- Xəstəliyin geri qayıdacağı ilə bağlı qorxu.
- Skrininq
- Problemləri erkən aşkarlamaq üçün sadə yoxlama.
- Psixiatr
- Psixi sağlamlıq üzrə həkim; lazım olsa dərman təyin edir.
08Əsas fikirlər
- Leykoz zamanı qorxu və narahatlıq təbiidir.
- Nəticələri gözləmək ən çətin anlardan biridir — buna hazırlaşın.
- Yavaş nəfəs bədənə “təhlükə yoxdur” siqnalı verir.
- Torpaqlanma fikirləri indiki ana qaytarır.
- Ürək döyüntüsü və nəfəs darlığı anemiya və ya qızdırma da ola bilər.
- KDT və mindfulness sübut olunmuş üsullardır.
- Narahatlıq dərmanlarını yalnız həkim seçir.
- Kömək istəmək müalicənin bir hissəsidir.
09Tez-tez verilən suallar
Narahatlıq leykozun gedişatına təsir edirmi?
Narahatlığın leykozun özünü pisləşdirdiyini göstərən etibarlı sübut yoxdur. Amma o, yuxunu, iştahı, müalicəyə dözümlülüyü və həyat keyfiyyətini pisləşdirə bilər. Ona görə narahatlığı azaltmaq dəyərlidir.
Steroidlər niyə məni əsəbi və yuxusuz edir?
Deksametazon və prednizolon kimi steroidlər bəzi insanlarda əhval dəyişikliyi, gərginlik və yuxusuzluq yarada bilər. Bu, adətən dərman dayandırılanda keçir. Belə dəyişiklikləri komandanıza deyin — kömək yolları var.
Panika tutması ilə ürək problemi necə fərqlənir?
Bunu evdə dəqiq ayırmaq çətindir. Sinə ağrısı, ani nəfəs darlığı, huşun itməsi və ya qızdırma varsa, təcili yardım çağırın. Əlamətlər sizdə təkrarlanırsa, həkiminiz onları yoxlayıb nə edəcəyinizi izah edəcək.
Narahatlıq üçün dərman qəbul etmək təhlükəlidirmi?
Düzgün seçilmiş dərmanlar çox insana kömək edir. Amma bəzi dərmanlar leykoz müalicəsi ilə qarşılıqlı təsirə girə bilər. Ona görə heç bir sakitləşdirici və ya bitki preparatını özbaşına qəbul etməyin — seçimi həkim edir.
Nəticələri gözləyərkən necə dözmək olar?
Nəticənin tarixini öyrənin, gözləmə günlərini kiçik planlarla doldurun, yaxın birini yanınızda saxlayın. Nəfəs və torpaqlanma üsullarından istifadə edin. Nəticəni telefonla deyil, həkimlə görüşdə eşitmək istəyirsinizsə, bunu əvvəlcədən deyin.
Müalicə bitdikdən sonra da qorxuram. Bu normaldırmı?
Bəli. Müalicənin bitməsi çox insan üçün gözlənilmədən narahat dövrdür, çünki tez-tez görüşlər azalır. Residiv qorxusu çox yayılıb. O, həyatınızı məhdudlaşdırırsa, psixoloji yardım istəyin.
10Həkimə veriləcək suallar
Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.
Qorxu və narahatlıq yuxuma və gündəlik həyatıma mane olursa, nə edə bilərəm?
Psixoloji dəstəyə necə yönləndirilə bilərəm?
Narahatlıq üçün dərman lazım olarsa, müalicəmlə uyğun gəlirmi?
Xəstələr üçün dəstək qrupu varmı?
12Mənbələr
- National Cancer Institute (NCI). Adjustment to Cancer: Anxiety and Distress (PDQ®) – Patient Version
- National Cancer Institute (NCI). Meditation and Relaxation for Your Mind and Body
- National Cancer Institute (NCI). Psychological Stress and Cancer
- American Cancer Society. What Is Anxiety?
- American Cancer Society. Depression and Cancer
- Macmillan Cancer Support. Support with cancer and anxiety
- NHS (UK). Breathing exercises for stress
- NCCN Guidelines for Patients. Distress During Cancer Care
- Journal of Clinical Oncology, 2023. Management of Anxiety and Depression in Adult Survivors of Cancer: ASCO Guideline Update
- ESMO Open, 2023. Anxiety and depression in adult cancer patients: ESMO Clinical Practice Guideline
- Psycho-Oncology, 2019. Mindfulness-based interventions for psychological and physical health outcomes in cancer patients and survivors: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials
- Journal of Cancer Survivorship, 2013. Fear of cancer recurrence in adult cancer survivors: a systematic review of quantitative studies
- Lancet Oncology, 2011. Prevalence of depression, anxiety, and adjustment disorder in oncological, haematological, and palliative-care settings: a meta-analysis of 94 interview-based studies