Diaqnozdan sonrakı ilk hisslər

01Qısa cavab

02Sadə izah

Ağır xəbər eşidəndə beyin əvvəlcə özünü qorumağa çalışır. Ona görə ilk anlarda çox insan şok yaşayır: həkimin dediklərinin çoxu yadda qalmır, hər şey qeyri-real görünür, bəziləri isə heç nə hiss etmir.

Sonra hisslər dalğa kimi gəlir: qorxu, qəzəb, “niyə məhz mən?” sualı, kədər, bəzən də ümid. Bir gün özünüzü güclü, ertəsi gün isə çox zəif hiss edə bilərsiniz. Bu, “zəiflik” deyil, uyğunlaşmanın təbii yoludur.

Bir çox insan günahkarlıq hiss edir: “Bəlkə nəsə səhv etmişəm?” Leykoz demək olar ki, həmişə insanın etdiyi və ya etmədiyi bir şeyə görə yaranmır. Siz bu xəstəliyə səbəb olmamısınız.

Leykoz çox vaxt sürətli qərarlar tələb edir: kəskin leykozda müalicə bəzən bir neçə gün ərzində başlayır. Hissləri “həll etməyə” vaxt olmaması normaldır — onlarla müalicə gedə-gedə də işləmək olar.

Ən vacib fikir: hisslərinizi gizlətmək məcburiyyətində deyilsiniz. Həkimə, tibb bacısına, psixoloqa, yaxınlarınıza danışmaq yükü bölüşmək deməkdir. Kömək istəmək güc əlamətidir.

03Elmi izah

Nə qədər insan çətinlik yaşayır? 2011-ci ildə dərc olunmuş, 70 tədqiqatı (onkoloji və hematoloji şöbələrdə 10 mindən çox insan) birləşdirən meta-analizə görə psixiatrik müsahibə ilə təsdiqlənmiş depressiya təxminən 16%, uyğunlaşma pozuntusu təxminən 19%, narahatlıq pozuntuları isə təxminən 10% insanda aşkarlanıb; hansısa əhval pozuntusu birlikdə 30–40% insanda olub. Yəni güclü hisslər çox vaxt normal reaksiyadır, amma insanların əhəmiyyətli hissəsinə peşəkar kömək lazım olur.

Distress anlayışı: NCCN tövsiyələri xərçənglə bağlı “distressi” (sıxıntını) psixoloji, sosial, mənəvi və ya fiziki xarakterli xoşagəlməz təcrübə kimi təsvir edir. O, normal həssaslıq, kədər və qorxu hisslərindən tutmuş depressiya, panika və sosial təcrid kimi gündəlik həyatı çətinləşdirən problemlərə qədər geniş spektrdə ola bilər. Distress 0–10 şkalası olan “distress termometri” ilə qiymətləndirilir; 4 və daha yüksək bal adətən daha ətraflı qiymətləndirmə və dəstək üçün əsasdır.

Nə vaxt diqqət etməli? ACS-ə görə xərçəng keçirən və ya keçirmiş hər dörd nəfərdən biri depressiya yaşayır. ACS və NCI güclü hisslər iki həftədən çox davam edəndə, yuxu, iştah, diqqət və gündəlik işlər pozulanda müalicə komandasına deməyi tövsiyə edir. NCI-yə görə bəzi insanlarda xərçənglə bağlı post-travmatik stress əlamətləri — təkrarlanan narahatedici xatirələr, xəstəxanadan qaçma, daimi gərginlik — yarana bilər və bunlar müalicə olunur.

Uyğunlaşmanı nə dəstəkləyir? NCI və ACS mənbələrinə görə etibarlı məlumat, açıq ünsiyyət, sosial dəstək, gündəlik qaydanın qorunması və problemlərin kiçik addımlara bölünməsi uyğunlaşmaya kömək edir. NCI-nin mənəviyyat icmalına görə bir çox insan üçün inanc və mənəvi dəyərlər də güc mənbəyidir; bəzi insanlarda isə xəstəlik mənəvi suallar və şübhələr yaradır — bu barədə danışmaq da faydalıdır.

04Bədəndə nə baş verir?

Nə vaxt dərhal kömək istəmək lazımdır?

Özünüzə zərər vermək və ya yaşamaq istəməmək barədə fikirləriniz varsa, dərhal yaxınlarınıza deyin və təcili yardıma (Azərbaycanda 103 və ya 112) zəng edin. Eyni gün müalicə komandanıza müraciət edin, əgər: bir neçə gündür demək olar ki, yata və ya yeyə bilmirsinizsə; panika tutmaları təkrarlanırsa; ümidsizlik iki həftədən çox davam edirsə; dərmanlarınızı qəbul etməkdə və ya müalicəyə gəlməkdə çətinlik çəkirsinizsə.

İlk günlərdə özünüzə necə kömək etmək olar?

Hər şeyi bir anda həll etməyə çalışmayın — yalnız növbəti addımı düşünün. Görüşlərə yaxın birini aparın, sualları və cavabları yazın. Yatmağa, yeməyə və bir az hərəkət etməyə çalışın. Ağlamaq istəyirsinizsə, ağlayın. Gün ərzində kiçik, tanış işlər — çay içmək, sevdiyiniz musiqi, qısa gəzinti — dayanıqlıq hissi verir.

Hər kəs fərqli reaksiya verir

Bəziləri hər şeyi bilmək istəyir, bəziləri isə məlumatı az-az almağı üstün tutur. Bəziləri danışmaq, bəziləri susmaq istəyir. Ailə üzvləri də fərqli hiss edə bilər. “Düzgün” reaksiya yoxdur. Komandanıza nə qədər məlumat istədiyinizi deyə bilərsiniz — bu, sizin haqqınızdır.

Məlumat: nə qədər və haradan?

İnternetdəki hekayələr və köhnə statistika çox vaxt sizin vəziyyətinizi əks etdirmir və lazımsız qorxu yaradır. Leykozun tipi, genetik xüsusiyyətləri və müalicəsi proqnozu çox dəyişir. Ən etibarlı məlumat mənbəyi sizin hematoloqunuzdur; ondan sonra isə rəsmi təşkilatların materialları gəlir. Suallarınızı növbəti görüş üçün yazın.

Kiminlə danışmaq olar?

Psixoloq və ya psixiatr, xəstəxananın sosial işçisi, tibb bacısı, eyni yolu keçmiş insanlar, dəstək qrupları, din xadimi və ya etibar etdiyiniz dost. Bəzən yad, amma təcrübəli biri ilə danışmaq yaxınlarla danışmaqdan asan olur. Xəstəxanada psixoloji dəstəyin olub-olmadığını soruşun.

Komandanıza verə biləcəyiniz suallar

Xəstəxanada psixoloq və ya sosial işçi varmı? Hisslərimlə bağlı kimə müraciət edə bilərəm? Yuxusuzluq və narahatlıq üçün nə edə bilərik? Ailəm üçün dəstək varmı? Etibarlı məlumatı haradan oxuya bilərəm? Eyni diaqnozu keçmiş insanlarla əlaqə qura bilərəmmi?

07Əsas terminlər

Şok

Ağır xəbərə ilk reaksiya: qeyri-reallıq, çaşqınlıq və ya hissizlik.

Distress

Xərçənglə bağlı psixoloji, sosial, mənəvi və ya fiziki sıxıntı.

Distress termometri

Sıxıntını 0-dan 10-a qədər qiymətləndirən sadə şkala.

Uyğunlaşma

Yeni vəziyyətə tədricən alışma prosesi.

Uyğunlaşma pozuntusu

Stresə reaksiyanın gözləniləndən güclü və uzun olması.

Depressiya

Ən azı iki həftə davam edən dərin kədər və maraq itkisi.

Narahatlıq

Gələcəklə bağlı gərginlik və qorxu hissi.

Psixoonkologiya

Xərçəngin psixoloji və sosial tərəfləri ilə məşğul olan sahə.

Sosial işçi

Praktik, sosial və maliyyə məsələlərində kömək edən mütəxəssis.

Dəstək qrupu

Oxşar təcrübəsi olan insanların görüşləri.

08Əsas fikirlər

• Diaqnozdan sonra güclü hisslər normaldır.
• Hisslər dalğa kimi gəlib-gedə bilər.
• Siz leykoza səbəb olmamısınız.
• Məlumatı hematoloqunuzdan və etibarlı mənbələrdən alın.
• Hər şeyi bir anda həll etmək lazım deyil — növbəti addım kifayətdir.
• Danışmaq və kömək qəbul etmək yükü yüngülləşdirir.
• İki həftədən çox davam edən ümidsizliyi komandanıza deyin.
• Özünüzə zərər vermək fikri təcili vəziyyətdir — dərhal kömək istəyin.

09Tez-tez verilən suallar

10Həkimə veriləcək suallar

Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.

1. 1

   Hiss etdiklərim bu vəziyyətdə normaldırmı?

2. 2

   Xəstəxanada psixoloq və ya sosial işçi ilə danışmaq mümkündürmü?

3. 3

   Bütün məlumatı birdən deyil, hissə-hissə ala bilərəmmi?

4. 4

   Növbəti görüşə kimi suallarım yaranarsa, kimə müraciət edim?

Suallarım

11Növbəti nəyi oxumaq faydalıdır?

• Psixologiya, ailə və məişətQorxu və narahatlıqla necə baş etməli
• Psixologiya, ailə və məişətAilə və uşaqlarla danışmaq
• Psixologiya, ailə və məişətBaxıcılar üçün dəstək
• Psixologiya, ailə və məişətİş, təhsil və maliyyə məsələləri
• Müalicə və müalicə prosesiMüalicə planı necə qurulur?

12Mənbələr

1. National Cancer Institute (NCI). Feelings and Cancer
2. National Cancer Institute (NCI). Adjusting to Cancer
3. National Cancer Institute (NCI). Depression (PDQ®) – Patient Version
4. National Cancer Institute (NCI). Spirituality in Cancer Care (PDQ®) – Patient Version
5. National Cancer Institute (NCI). Cancer-Related Post-traumatic Stress (PDQ®) – Patient Version
6. National Cancer Institute (NCI). Taking Time: Support for People With Cancer
7. American Cancer Society. Adjusting to Life With Cancer
8. American Cancer Society. Mental Health and Distress
9. American Cancer Society. Therapy, Counseling, and Support Resources for People with Cancer
10. NCCN Guidelines for Patients. Distress During Cancer Care
11. Cancer Research UK. Mental health and cancer
12. Lancet Oncology, 2011. Prevalence of depression, anxiety, and adjustment disorder in oncological, haematological, and palliative-care settings: a meta-analysis of 94 interview-based studies
13. Journal of the National Comprehensive Cancer Network, 2019. Distress Management, Version 3.2019, NCCN Clinical Practice Guidelines in Oncology