← Geri
Diaqnostika və müayinələr

Sitogenetika: karyotip və FISH

Leykoz hüceyrəsinin içində, xromosomlarda baş verən dəyişikliklər xəstəliyin növünü, gedişatını və müalicəsini çox vaxt ən güclü şəkildə müəyyən edir. Bu mövzuda iki əsas xromosom testini — karyotipi və FISH-i — izah edirik: onlar necə aparılır, hesabatdakı t(9;22) və ya del(17p) kimi yazılar nə deməkdir və nəticələr müalicə planına necə təsir edir.

Son yenilənmə: Oxuma müddəti ~5 dəq
Tünd göy fonda yumşaq işıqda üzən bir neçə X formalı şəffaf xromosom; onların üzərində zəif zolaqlar və arxada incə DNT spiralı.
Şəkil 1.Konsepsiya: xromosomlar — DNT-nin sıx qablaşdırılmış “cildləri”.

01Qısa cavab

Sitogenetika hüceyrələrin xromosomlarını öyrənən sahədir. İnsan hüceyrəsində normalda 23 cüt, yəni 46 xromosom olur. Leykoz hüceyrələrində xromosomların hissələri yerini dəyişə (translokasiya), tərsinə çevrilə (inversiya), itə (delesiya) və ya artıq nüsxədə ola bilər. Karyotip testində sümük iliyi və ya qan hüceyrələri laboratoriyada böyüdülür, bölünmə anında xromosomlar rənglənir və mikroskop altında bütün dəst nəzərdən keçirilir; bu, təxminən bir həftə və daha çox vaxt tələb edə bilər. FISH isə müəyyən gen və ya xromosom hissəsinə yapışan flüoresan zondlarla konkret dəyişikliyi axtarır; o, karyotipdə görünməyən kiçik dəyişiklikləri də tapa bilir və çox vaxt daha tez nəticə verir. Bu testlər CML-də Filadelfiya xromosomunu, APL-də t(15;17)-ni, AML-də risk qrupunu, ALL-də alt növləri və CLL-də del(17p) kimi vacib dəyişiklikləri aşkar edir. Leykoz hüceyrələrindəki bu dəyişikliklər adətən irsi deyil. Nəticələrin sizin üçün nə demək olduğunu hematoloqunuz izah edəcək.

02Sadə izah

Xromosomlar DNT-nin sıx qablaşdırılmış “cildləri”dir — sanki genlərin yazıldığı kitablar. Hər hüceyrədə 46 xromosom, yəni 23 cüt olur: cütün biri anadan, biri atadan gəlir.

Leykoz hüceyrəsində bu “kitabların” səhifələri qarışa bilər: iki xromosom hissə dəyişir, bir hissə itir və ya artıq nüsxə yaranır. Bu dəyişikliklər hüceyrənin nəzarətsiz böyüməsinə səbəb ola bilər.

Karyotip bütün kitabxananın fotoşəklidir: laboratoriya hüceyrələri böyüdür, xromosomları rəngləyib ölçüsünə görə düzür və hamısına birdən baxır. Bu, gözlənilməz dəyişiklikləri də görməyə imkan verir, amma vaxt aparır.

FISH isə konkret bir səhifəni axtaran fənərə bənzəyir: parlaq rəngli zondlar yalnız müəyyən genə yapışır. Hüceyrələri böyütmək lazım olmadığı üçün nəticə çox vaxt daha tez gəlir.

Bu dəyişikliklər leykoz hüceyrələrində həyat boyu yaranır və adətən uşaqlarınıza keçmir. Onlar həkimə leykozun növünü, risk qrupunu və ən uyğun müalicəni seçməkdə kömək edir.

03Elmi izah

Karyotip necə edilir? NCI sitogenetik analizi qan və ya sümük iliyi nümunəsindəki xromosomlarda qırılma, itki, yenidənqurma və artıq xromosom kimi dəyişikliklərin yoxlanılması kimi təsvir edir. ACS qeyd edir ki, xromosomlara baxmaq üçün hüceyrələrin laboratoriyada böyüdülməsi təxminən bir həftə çəkə bilər. Xromosomlar bölünmə anında (metafazada) xüsusi zolaqlı rənglənmə ilə görünür; etibarlı nəticə üçün adətən 20 və daha çox bölünən hüceyrə təhlil edilir. Kiçik dəyişikliklər mikroskop altında görünməyə bilər.

Qeydlərin dili (ACS): t — translokasiya, məsələn t(8;21) 8 və 21-ci xromosomların hissə dəyişdiyini göstərir; inv — inversiya, məsələn inv(16); del — delesiya, məsələn del(7) və ya del(5q) — q qolunun bir hissəsinin itməsi; “+8” — 8-ci xromosomun artıq nüsxəsi, “−7” — bir 7-ci xromosomun itməsi. Normal karyotip kişilərdə “46,XY”, qadınlarda “46,XX” kimi yazılır. ELN 2022 bir-biri ilə əlaqəsiz üç və daha çox anomaliyanı “kompleks karyotip” adlandırır.

FISH: NHGRI-yə görə DNT-nin axtarılan hissəsinə uyğun gələn qısa, flüoresan boya ilə işarələnmiş zondlar hazırlanır və onlar xromosomdakı uyğun yerə bağlanır. ACS-ə görə FISH həm mikroskopda görünən translokasiyaları, həm də adi sitogenetikada görünməyən bəzi kiçik dəyişiklikləri tapa bilir, adi qan və ya ilik nümunəsində aparılır və nəticəsi çox vaxt daha tez hazır olur. CLL-də NCI-yə görə standart FISH paneli del(11q), del(13q), del(17p), trizomiya 12 və t(11;14)-ü əhatə edir.

Tipik tapıntılar və mənaları: CML diaqnozu Filadelfiya xromosomu — t(9;22) — və ya BCR::ABL1 geni tapıldıqda qoyulur (ACS). APL-də t(15;17) PML::RARA birləşmə genini yaradır. ELN 2022-yə görə AML-də t(8;21) və inv(16) əlverişli, −5/del(5q), −7, 17p anomaliyaları və kompleks karyotip isə əlverişsiz qrupa aiddir. B-ALL-də ACS yüksək hiperdiploidiya (50-dən çox xromosom), hipodiploidiya (44-dən az), ETV6::RUNX1, KMT2A yenidənqurması və BCR::ABL1 kimi genetik alt növləri sadalayır.

04Bədəndə nə baş verir?

Nümunə və vaxt

Sitogenetik testlər adətən sümük iliyi aspiratında, bəzən isə qanda aparılır. Karyotip üçün hüceyrələr canlı olmalı və laboratoriyada bölünməlidir, buna görə nəticə bir neçə gün deyil, çox vaxt bir-iki həftəyə yaxın vaxt apara bilər. FISH isə təcili suallara — məsələn, APL və ya Filadelfiya xromosomu şübhəsinə — daha tez cavab verə bilər.

Translokasiya: iki xromosom hissə dəyişəndə

Translokasiyada iki xromosom bir-biri ilə hissə dəyişir. Bu zaman qırılma nöqtələrində iki genin hissələri birləşərək yeni, anormal “birləşmə geni” yarada bilər. Filadelfiya xromosomunda BCR::ABL1, APL-də isə PML::RARA belə yaranır və hər ikisi üçün xüsusi hədəfli müalicə var.

Tünd göy fonda iki fərqli rəngli — mavi və narıncı — xromosom; onların uc hissələri yer dəyişir və birləşmə yerində isti işıq parlayır.
Şəkil 2.Translokasiyada iki xromosom hissə dəyişir və yeni birləşmə geni yarana bilər.

FISH: parlayan işarələr

FISH-də axtarılan genə uyğun zond, məsələn, qırmızı, digəri yaşıl rəngdə parlayır. Normal hüceyrədə işarələr ayrı görünür; birləşmə geni olduqda isə onlar yan-yana gəlir və ya birləşir. Mütəxəssis yüzlərlə hüceyrəni sayaraq dəyişikliyin olub-olmadığını və hansı faizdə olduğunu müəyyən edir.

Tünd göy fonda şəffaf hüceyrə nüvəsi; onun içində bir neçə kiçik qırmızı və yaşıl parlaq nöqtə, onlardan ikisi yan-yana birləşib sarımtıl işıq verir.
Şəkil 3.FISH-də rəngli zondlar axtarılan genə yapışır və parlaq nöqtələr kimi görünür.

Nəticə müalicəyə necə təsir edir?

Xromosom tapıntıları risk qrupunu və müalicənin intensivliyini müəyyən etməyə, bəzən isə kök hüceyrə transplantasiyası haqqında qərara kömək edir. Bəzi dəyişikliklər hədəfli dərmanlara yol açır. Hər tapıntının mənası leykozun növündən asılıdır, ona görə nəticələri həkimlə birlikdə müzakirə edin.

05Xromosom testləri addım-addım

İlik nümunəsindən risk qrupuna qədər dörd addım.

Nümunə — İlik aspiratı və ya qan.1Nümunəİlik aspiratı və ya qan.
Karyotip — Hüceyrələr böyüdülür, bütün xromosomlar yoxlanılır.2KaryotipHüceyrələr böyüdülür, bütün xromosomlar yoxlanılır.
FISH — Zondlar konkret dəyişikliyi axtarır.3FISHZondlar konkret dəyişikliyi axtarır.
Şərh — Tapıntılar növ və risk qrupu ilə əlaqələndirilir.4ŞərhTapıntılar növ və risk qrupu ilə əlaqələndirilir.
Dəqiq növMəs., CML, APL və ya ALL alt növü.
Risk qrupuƏlverişli, aralıq və ya əlverişsiz.
Hədəfli müalicəMəs., BCR::ABL1 və PML::RARA üçün.

06Bəzi vacib xromosom dəyişiklikləri (sadələşdirilmiş)

DəyişiklikHarada?Nə deməkdir?
t(9;22) — Filadelfiya, BCR::ABL1CML, ALL-in bir qismiCML diaqnozu; TKİ ilə hədəfli müalicə
t(15;17) — PML::RARAAPLATRA və arsen trioksid ilə müalicə
t(8;21), inv(16)AMLELN 2022-də əlverişli qrup
−5/del(5q), −7, 17p, kompleks karyotipAMLELN 2022-də əlverişsiz qrup
Yüksək hiperdiploidiya, ETV6::RUNX1B-ALL (xüsusən uşaqlarda)Genetik alt növ; risk qiymətinə daxil edilir
del(17p), del(11q), del(13q), trizomiya 12CLL (FISH)Proqnoz və müalicə seçimi

* Cədvəl sadələşdirilmiş xülasədir; tapıntının mənası digər genetik nəticələrdən, leykozun növündən və müalicəyə cavabdan asılıdır. Nəticələrinizi hematoloqunuzla müzakirə edin.

07Əsas terminlər

Sitogenetika
Xromosomları və onların dəyişikliklərini öyrənən sahə.
Karyotip
Hüceyrənin bütün xromosom dəsti və onun şəkli.
FISH
Flüoresan zondlarla konkret gen və ya xromosom dəyişikliyini tapan test.
Translokasiya (t)
İki xromosomun hissə dəyişməsi.
İnversiya (inv)
Xromosom hissəsinin tərsinə çevrilməsi.
Delesiya (del)
Xromosomun bir hissəsinin itməsi.
Trizomiya
Bir xromosomun artıq (üçüncü) nüsxəsi.
Birləşmə geni
İki genin hissələrinin birləşməsindən yaranan anormal gen.
Kompleks karyotip
Üç və daha çox əlaqəsiz xromosom anomaliyası.
İrsi (germline) dəyişiklik
Doğuşdan bütün hüceyrələrdə olan, irsən keçə bilən dəyişiklik.

08Əsas fikirlər

  • Normal hüceyrədə 46 xromosom (23 cüt) olur.
  • Leykozda xromosomlar hissə dəyişə, itə və ya artıq ola bilər.
  • Karyotip bütün xromosomlara baxır, amma vaxt aparır.
  • FISH konkret dəyişikliyi daha tez və həssas tapır.
  • Filadelfiya xromosomu CML diaqnozunun əsasıdır.
  • AML-də xromosom tapıntıları risk qrupunu müəyyən edir.
  • Leykoz hüceyrələrindəki dəyişikliklər adətən irsi deyil.
  • Tapıntıların mənası həmişə həkimlə birlikdə şərh olunur.

09Tez-tez verilən suallar

Karyotipim “normal” çıxıb. Bu yaxşıdır?

Normal karyotip xromosom səviyyəsində görünən dəyişiklik tapılmadığını göstərir. AML-də bu, çox vaxt aralıq risk qrupu ilə əlaqələndirilir, amma son qiymət molekulyar testlərin (məsələn, NPM1, FLT3) nəticələrindən də asılıdır.

Nəticə niyə bu qədər gec gəlir?

Karyotip üçün hüceyrələr əvvəlcə laboratoriyada böyüdülməlidir, bu isə təxminən bir həftə çəkə bilər. Təcili suallar üçün FISH daha tez nəticə verir. Müalicə bəzən bütün nəticələr gəlmədən başlayır və sonra dəqiqləşdirilir.

Bu dəyişikliklər ailəmə keçə bilərmi?

Leykoz hüceyrələrində tapılan xromosom dəyişiklikləri adətən həyat boyu qazanılır və irsi deyil. İrsi meyillilikdən şübhələnildikdə isə ayrıca test və genetik məsləhət təklif oluna bilər.

“Kompleks karyotip” nə deməkdir?

Bu, leykoz hüceyrələrində üç və ya daha çox əlaqəsiz xromosom dəyişikliyinin olması deməkdir. AML-də bu, əlverişsiz risk qrupu ilə əlaqələndirilir və müalicə planında, məsələn, transplantasiya qərarında nəzərə alınır.

Test müalicə zamanı təkrarlanırmı?

Bəli, bəzən. Sitogenetik və ya FISH testləri remissiyanı yoxlamaq üçün təkrarlana bilər; məsələn, CML-də müalicəyə cavab əvvəllər ilikdə Filadelfiya-müsbət hüceyrələrin faizi ilə qiymətləndirilirdi, indi isə əsasən qanda PCR ilə izlənir.

Hesabatdakı qısaltmaları necə başa düşüm?

Əsas hərflər: t — translokasiya, inv — inversiya, del — delesiya, “+” — artıq, “−” — itmiş xromosom. Amma yazının tam mənasını və sizin üçün əhəmiyyətini hematoloqunuzdan soruşmaq ən doğrusudur.

10Həkimə veriləcək suallar

Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.

  1. Karyotip və FISH nəticələrim nə göstərir?

  2. Nəticələr risk qrupuma necə təsir edir?

  3. Karyotip uğursuz olarsa, nə edilir?

  4. Bu nəticələri nə vaxt gözləyirik?

Suallarım

12Mənbələr

  1. National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: cytogenetic analysis
  2. National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: karyotype
  3. National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: FISH
  4. National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: translocation
  5. National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: Philadelphia chromosome
  6. National Human Genome Research Institute (NHGRI). Talking Glossary of Genomic and Genetic Terms: Karyotype
  7. National Human Genome Research Institute (NHGRI). Fluorescence In Situ Hybridization Fact Sheet
  8. American Cancer Society. Tests for Acute Myeloid Leukemia (AML)
  9. American Cancer Society. Tests for CML
  10. American Cancer Society. Acute Lymphocytic Leukemia Subtypes and Prognostic Factors
  11. National Cancer Institute (NCI). Chronic Lymphocytic Leukemia Treatment (PDQ®) — Health Professional Version
  12. Testing.com. Karyotyping Test: What It Measures and How It Works
  13. Blood (American Society of Hematology), 2022. Diagnosis and management of AML in adults: 2022 recommendations from an international expert panel on behalf of the ELN
  14. National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: germline mutation
Tibbi xəbərdarlıqBu məlumat yalnız maarifləndirmə üçündür və həkim məsləhətini əvəz etmir.
Son yenilənmə: ← Siyahıya qayıt

Saytın interaktiv versiyasını açın →