Flow sitometriya (immunofenotipləmə)
Mikroskop hüceyrənin necə göründüyünü göstərir, amma iki oxşar hüceyrəni həmişə ayırd edə bilmir. Flow sitometriya isə hüceyrənin səthindəki və içindəki xüsusi zülalları “oxuyaraq” onun kim olduğunu dəqiq müəyyən edir. Bu mövzuda bu testin necə işlədiyini, leykozun növünü necə təyin etdiyini və hesabatdakı “CD19+”, “CD34+” kimi yazıların nə demək olduğunu izah edirik.
01Qısa cavab
02Sadə izah
Hər hüceyrənin səthində kiçik zülal “bayraqları” var. Müxtəlif hüceyrə növləri fərqli bayraq dəstləri daşıyır — bir növ “forma” kimi. Flow sitometriya bu bayraqları tapıb saymaqla hüceyrənin kim olduğunu öyrənir.
Laboratoriyada nümunəyə xüsusi antikorlar əlavə olunur. Hər antikor yalnız bir bayrağa yapışır və öz rəngində işıq saçır. Sonra hüceyrələr nazik maye axınında bir-bir lazer şüasının qarşısından keçir, cihaz hansı rənglərin yandığını qeyd edir.
Hesabatda “CD19+” kimi yazı həmin markerin hüceyrədə olduğunu, “CD19−” isə olmadığını bildirir. Bəzən “zəif” (dim) və ya “güclü” (bright) sözləri də yazılır — bu, markerin nə qədər çox olduğunu göstərir.
Flow sitometriya çox sürətlidir: saniyədə minlərlə hüceyrəni ölçür və çox vaxt ilk xüsusi nəticələrdən biri olur. O, həkimə leykozun növünü tez anlamağa və müalicəni vaxtında planlaşdırmağa kömək edir.
Müalicədən sonra eyni üsul çox az sayda qalmış leykoz hüceyrəsini axtarmaq üçün istifadə oluna bilər. Bu, MRD adlanır və müalicənin nə qədər dərindən işlədiyini göstərir.
03Elmi izah
Üsulun əsası: NCI-yə görə flow sitometriyada nümunədəki hüceyrələr flüoresan boya ilə işarələnir, mayeyə qoyulur və bir-bir işıq şüasından keçirilir; test hüceyrələrin sayını, canlı hüceyrələrin faizini, ölçüsünü, formasını və səthdəki şiş (və ya digər) markerlərini ölçür. Müasir cihazlar eyni anda 8 və daha çox rəngi ölçə bilir. Avropa EuroFlow konsorsiumu laboratoriyalar arasında nəticələri müqayisə edilə bilən etmək üçün standartlaşdırılmış antikor panelləri hazırlayıb. ACS qeyd edir ki, eyni antikor prinsipi biopsiya toxumasında mikroskop altında da tətbiq olunur — buna immunohistokimya deyilir.
Xətt markerləri: yetişməmiş blastlar çox vaxt CD34 daşıyır. B-xətti üçün güclü CD19 ilə birlikdə CD79a, sitoplazmatik CD22 və ya CD10; T-xətti üçün güclü sitoplazmatik və ya səth CD3; mieloid xətt üçün miyeloperoksidaza (MPO) və CD13, CD33, CD117 kimi markerlər xarakterikdir (NCI). Bir leykozda birdən çox xəttin markerləri güclü ifadə olunarsa, bu, qarışıq fenotipli kəskin leykoz (MPAL) ola bilər — nadir, xüsusi yanaşma tələb edən vəziyyət.
Xroniki leykozlarda: NCI-yə görə CLL-də qanda adətən 5 000/mm³ və ya daha çox limfosit olur və onlar xarakterik immunofenotip daşıyır — CD5 və CD23 müsbət B-hüceyrələr, səthində az miqdarda immunoqlobulin və yalnız bir yüngül zəncir (kappa və ya lambda). Bu “tək yüngül zəncir” hüceyrələrin bir klondan — bir hüceyrədən — əmələ gəldiyini göstərir. B-hüceyrələr 5 ×10⁹/L-dən az olduqda və digər əlamətlər olmadıqda bu vəziyyət monoklonal B-hüceyrəli limfositoz (MBL) adlanır. Tüklü hüceyrəli leykozda CD11c, CD25, CD103 və CD123 tipikdir və diaqnoz çox vaxt qanın flow sitometriyası ilə qoyula bilər.
MRD və müalicə hədəfləri: ELN-in 2021-ci il konsensusuna görə AML-də flow sitometriya ilə MRD, normal hüceyrələrdən fərqlənən “leykoza bağlı immunofenotip” axtarılaraq ölçülür və 0,1% və daha çox səviyyə MRD-müsbət sayılır. ALL-də isə flow sitometriya ilə 10 000 hüceyrədə 1 leykoz hüceyrəsi müntəzəm aşkarlanır. Bəzi markerlər dərman hədəfidir (CD19, CD22, CD33, CD20), buna görə flow nəticələri müalicə seçimində də rol oynaya bilər.
04Bədəndə nə baş verir?
Nümunə haradan götürülür?
Ən çox sümük iliyi aspiratı və ya qan istifadə olunur; bəzən onurğa mayesi və ya başqa toxuma da yoxlanılır. CLL və tüklü hüceyrəli leykoz kimi xəstəliklərdə diaqnoz çox vaxt yalnız qan nümunəsi ilə qoyula bilər. Nümunə canlı hüceyrələr tələb edir, buna görə laboratoriyaya tez çatdırılmalıdır.
Lazer və rəngli işıqlar
Antikorlarla işarələnmiş hüceyrələr nazik axınla lazer şüasından keçəndə hər biri öz “rəng imzasını” verir. Cihaz bu siqnalları toplayır, kompüter isə oxşar hüceyrələri qruplara ayırır. Mütəxəssis bu qrupları normal nümunədə gözləniləndən fərqlənən hüceyrələri tapmaq üçün təhlil edir.
Hüceyrə “ailələrini” ayırmaq
Nəticədə hüceyrələr ekranda ayrı-ayrı “buludlar” kimi görünür: normal limfositlər, monositlər, neytrofillər və qeyri-adi blast qrupu. Leykoz hüceyrələri çox vaxt öz markerlərinin birləşməsinə görə sağlam hüceyrələrdən seçilir. Bu, həm diaqnoz, həm də sonrakı MRD izlənməsi üçün əsas olur.
Nəticə nə vaxt hazır olur?
Flow sitometriya çox vaxt digər xüsusi testlərdən daha tez — bəzən bir-iki gün ərzində — nəticə verir. Bu, xüsusən kəskin leykozda vacibdir, çünki müalicə planı tez qurulmalıdır. Genetik testlər isə adətən daha çox vaxt tələb edir.
05Flow sitometriya necə işləyir?
Nümunədən leykozun “şəxsiyyət vəsiqəsinə” qədər dörd addım.
06Tipik immunofenotiplər (sadələşdirilmiş)
| Leykoz | Tez-tez görülən markerlər | Qeyd |
|---|---|---|
| AML | CD34, CD117, CD13, CD33, MPO | Mieloid xətt; alt növlərə görə dəyişir |
| B-ALL | CD19, CD79a, CD22, CD10, TdT, CD34 | B-hüceyrə sələfləri |
| T-ALL | Sitoplazmatik CD3, CD7, CD2, CD5, TdT | T-hüceyrə sələfləri |
| CLL | CD19, CD5, CD23; zəif CD20 və səth immunoqlobulini | Tək yüngül zəncir (kappa və ya lambda) — klon əlaməti |
| Tüklü hüceyrəli leykoz | CD11c, CD25, CD103, CD123 | Qanda diaqnoz çox vaxt mümkündür |
| MPAL | Birdən çox xəttin markerləri | Nadir; xüsusi müalicə yanaşması |
* Cədvəl ümumi mənzərəni göstərir; hər leykozda markerlərin birləşməsi fərqli ola bilər və diaqnoz bütün testlərin birlikdə qiymətləndirilməsi ilə qoyulur. Nəticələrinizi hematoloqunuzla müzakirə edin.
07Əsas terminlər
- Flow sitometriya
- Hüceyrələri maye axınında lazer şüasından keçirərək ölçən üsul.
- İmmunofenotipləmə
- Hüceyrələrin markerlərinə görə antikorlarla tanınması.
- CD marker
- Hüceyrə səthindəki, nömrə ilə adlanan zülal (“differensiasiya klasteri”).
- Antikor
- Müəyyən bir zülala dəqiq yapışan zülal molekulu.
- Flüoresan boya
- İşıq altında öz rəngində parlayan maddə.
- Xətt (lineage)
- Hüceyrənin mənsub olduğu ailə: mieloid, B və ya T.
- Klon
- Bir hüceyrədən törəmiş eyni hüceyrələr qrupu.
- Yüngül zəncir
- İmmunoqlobulinin kappa və ya lambda hissəsi; klonallığı göstərir.
- MPAL
- Qarışıq fenotipli kəskin leykoz — birdən çox xəttin markerləri.
- İmmunohistokimya
- Antikorların toxuma kəsiyində mikroskop altında tətbiqi.
08Əsas fikirlər
- Flow sitometriya hüceyrələrin markerlərini ölçür.
- O, leykozun mieloid, B və ya T xəttinə aid olduğunu göstərir.
- AML ilə ALL-i ayırmaq üçün əsas testdir.
- CLL və tüklü hüceyrəli leykozda qanla diaqnoz çox vaxt mümkündür.
- “+” marker var, “−” marker yoxdur deməkdir.
- Nəticələr çox vaxt tez hazır olur.
- Müalicədən sonra MRD üçün istifadə olunur.
- Bəzi markerlər immunoterapiyanın hədəfidir.
09Tez-tez verilən suallar
Flow sitometriya üçün ayrıca prosedur lazımdır?
Adətən yox. Test qan və ya sümük iliyi aspiratı üçün götürülmüş nümunədə aparılır. Sadəcə, laboratoriya canlı hüceyrələrlə işlədiyi üçün nümunə tez çatdırılmalıdır.
Hesabatımda çoxlu CD nömrəsi var. Hamısını bilməliyəmmi?
Xeyr. Bu siyahı mütəxəssislər üçündür. Sizin üçün əsas olan yekun nəticədir: hansı leykoz növü tapıldı və bu, müalicə üçün nə deməkdir. Bunu hematoloqunuzdan sadə dillə izah etməsini xahiş edin.
Flow sitometriya genetik testi əvəz edirmi?
Xeyr. Flow sitometriya hüceyrənin zülallarını, genetik testlər isə DNT-dəki dəyişiklikləri göstərir. Onlar bir-birini tamamlayır: biri növü, digəri isə risk qrupunu və hədəfli dərmanları dəqiqləşdirir.
“CD20+” müalicəyə təsir edirmi?
Ola bilər. Bəzi leykoz və limfomalarda CD20 anti-CD20 antikorlarının hədəfidir. Amma müalicə seçimi bir çox amildən asılıdır — bunu yalnız hematoloqunuz qərar verə bilər.
MRD üçün flow sitometriya nə vaxt edilir?
Adətən müalicənin müəyyən mərhələlərində — məsələn, induksiyanın sonunda — sümük iliyi nümunəsində. Cədvəl leykozun növündən və protokoldan asılıdır.
Leykoz hüceyrələrinin markerləri dəyişə bilərmi?
Bəli, bəzən, xüsusən residiv zamanı və ya bəzi immunoterapiyalardan sonra. Buna görə təkrar testlərdə laboratoriya ilkin immunofenotipi də nəzərə alır.
10Həkimə veriləcək suallar
Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.
Axın sitometriyası leykozumun hansı növ olduğunu göstərdi?
Hansı immunofenotip markerləri tapıldı?
Bu nəticə MRD izlənməsi üçün istifadə olunacaqmı?
Axın sitometriyasını nə vaxt təkrarlayacağıq?
12Mənbələr
- National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: flow cytometry
- National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: immunophenotyping
- National Cancer Institute (NCI). Adult Acute Myeloid Leukemia Treatment (PDQ®) — Patient Version
- National Cancer Institute (NCI). Chronic Lymphocytic Leukemia Treatment (PDQ®) — Health Professional Version
- National Cancer Institute (NCI). Childhood Acute Lymphoblastic Leukemia Treatment (PDQ®) — Health Professional Version
- National Cancer Institute (NCI). Hairy Cell Leukemia Treatment (PDQ®) — Health Professional Version
- American Cancer Society. Tests for Acute Myeloid Leukemia (AML)
- American Cancer Society. Acute Lymphocytic Leukemia Subtypes and Prognostic Factors
- American Cancer Society. Tests for CLL
- Testing.com. Immunophenotyping by Flow Cytometry Explained
- Blood (American Society of Hematology), 2021. 2021 Update on MRD in acute myeloid leukemia: a consensus document from the European LeukemiaNet MRD Working Party
- Leukemia, 2012. EuroFlow antibody panels for standardized n-dimensional flow cytometric immunophenotyping of normal, reactive and malignant leukocytes
- Leukemia, 2022. The 5th edition of the World Health Organization Classification of Haematolymphoid Tumours: Lymphoid Neoplasms
- Blood (American Society of Hematology), 2018. iwCLL guidelines for diagnosis, indications for treatment, response assessment, and supportive management of CLL