← Geri
Tibbi lüğət

Tibbi sözlüyə giriş: əsas terminlər

Leykoz diaqnozundan sonra insan sanki yeni bir dil öyrənməli olur: blast, remissiya, neytropeniya, MRD, port… Bu sözlər analiz cavablarında, həkim söhbətlərində və xəstəxana palatasında tez-tez səslənir. Bu mövzu sözlüyümüzə girişdir: burada ən çox rast gəlinən otuzdan çox termini sadə dillə izah edir, onları mövzulara görə qruplaşdırır və tez-tez qarışdırılan sözləri ayırd etməyə kömək edirik.

Son yenilənmə: Oxuma müddəti ~3 dəq
Tünd göy fonda bürc kimi düzülmüş müxtəlif qan hüceyrələri; hər biri yumşaq işıq halqası içində parlayır və incə xətlərlə birləşir.
Şəkil 1.Konsepsiya: hər termin qan dünyasının bir hissəsini adlandırır.

01Qısa cavab

Tibbi terminləri bilmək həkimlə söhbəti asanlaşdırır, analiz cavablarını daha sakit oxumağa və doğru suallar verməyə kömək edir. Bu sözlükdə terminlər dörd qrupa bölünür: qan və hüceyrələr (blast, neytrofil, trombosit), analizlər (ümumi qan analizi, sümük iliyi biopsiyası, FISH, kariotip), müalicə (induksiya, konsolidasiya, transfuziya, port, transplantasiya) və ağırlaşmalar (neytropeniya, febril neytropeniya, GVHD). Hər tərif qısa və ümumidir; o, sizin şəxsi nəticələrinizi izah etmir. Bir söz sizi narahat edirsə, onu yazın və hematoloji komandanızdan soruşun.

02Sadə izah

Tibbi dil ilk baxışdan qorxulu görünə bilər, amma onun çox hissəsi sadə anlayışlardır. Məsələn, “penia” sonluğu azlıq bildirir: neytropeniya — neytrofillərin azlığı, trombositopeniya — trombositlərin azlığı.

Bəzi sözlər gündəlik dildə başqa mənada işlənir. Remissiya “tam sağalma” demək deyil, blast isə partlayış yox, yetişməmiş gənc hüceyrə deməkdir.

Qısaltmalar xüsusilə çaşdırıcıdır: ÜQA (CBC), ANC, MRD, HLA, GVHD. Sözlükdə hər qısaltmanın açılışını və sadə mənasını veririk. Analiz cavabında tanımadığınız qısaltma görsəniz, onu qeyd edin.

Tərif yalnız sözün mənasını izah edir. Eyni rəqəm və ya nəticə müxtəlif insanlarda fərqli məna daşıya bilər, ona görə öz nəticələrinizin nə demək olduğunu həmişə həkiminizdən soruşun.

03Elmi izah

Terminlərin mənbəyi: bu sözlükdəki tərifləri ABŞ Milli Xərçəng İnstitutunun (NCI) xərçəng terminləri lüğətinə və Amerika Xərçəng Cəmiyyətinin xəstələr üçün materiallarına əsaslanaraq sadələşdirmişik. Daha ətraflı izahatlar saytın uyğun mövzularındadır.

Üç dil: Azərbaycanda həkimlər çox vaxt rus və ya ingilis terminlərindən istifadə edirlər. Buna görə sözlüyü üç dildə hazırlayırıq: eyni termini AZ, RU və EN versiyalarında açaraq qarşılığını tapa bilərsiniz.

Qısaltmalarla ehtiyat: bəzi qısaltmaların dillərdə fərqli forması var — məsələn, ingiliscə AML rus dilində kiril hərfləri ilə “OML”, MRD isə “MOB” kimi yazılır. Analizlərdə hər ikisinə rast gələ bilərsiniz; mənaları eynidir.

04Bədəndə nə baş verir?

Qan və hüceyrələr

Blast, neytrofil, limfosit, eritrosit, hemoglobin və trombosit — bu sözlər qanın tərkibini təsvir edir. Onları bilmək ümumi qan analizini oxumağı xeyli asanlaşdırır.

Analizlər və müayinələr

Sümük iliyi aspirasiyası və biopsiyası, flow sitometriya, kariotip, FISH və PCR leykozun növünü və genetik xüsusiyyətlərini müəyyən etmək üçün aparılır. Bu testlərin nəticələri müalicə planının əsasını təşkil edir.

Tünd göy fonda şəffaf sümük kəsiyi; içindəki süngərvari ilikdən çıxan qan hüceyrələri işıqlı qan damarına axır.
Şəkil 2.Terminlərin çoxu sümük iliyindən qana qədər olan yolu təsvir edir.

Müalicə

İnduksiya, konsolidasiya, saxlayıcı müalicə, transfuziya, PICC və port, kök hüceyrə transplantasiyası, CAR-T — bu sözlər müalicənin mərhələlərini və vasitələrini bildirir.

Ağırlaşmalar və təhlükəsizlik

Neytropeniya, febril neytropeniya, trombositopeniya, sepsis və GVHD — bu terminləri xüsusilə yaxşı bilmək vacibdir, çünki onlar təcili yardım tələb edə biləcək vəziyyətlərlə bağlıdır.

Sözlükdən necə istifadə etməli?

Həkim qəbulundan əvvəl analiz cavabınızdakı tanımadığınız sözləri qeyd edin, sözlükdə baxın və suallarınızı yazın. Qəbul zamanı həkimdən sözü sadə dillə izah etməsini istəmək tamamilə normaldır.

05Tanımadığınız sözdən aydın cavaba

Yeni terminlə qarşılaşanda faydalı addımlar.

Sözü qeyd edin — Analizdə və ya söhbətdə eşitdiyinizi yazın.1Sözü qeyd edinAnalizdə və ya söhbətdə eşitdiyinizi yazın.
Sözlükdə baxın — Sadə mənasını öyrənin.2Sözlükdə baxınSadə mənasını öyrənin.
Sual hazırlayın — Bu mənim üçün nə deməkdir?3Sual hazırlayınBu mənim üçün nə deməkdir?
Həkimdən soruşun — Şəxsi izahı yalnız həkim verir.4Həkimdən soruşunŞəxsi izahı yalnız həkim verir.
Daha çox anlayışAnalizlər daha az qorxulu görünür.
Daha yaxşı söhbətHəkimlə ortaq dil tapılır.
Daha sakit qərarlarNə baş verdiyini başa düşürsünüz.

06Tez-tez qarışdırılan sözlər

SözFərqYadda saxlayın
Remissiya / sağalmaRemissiya leykoz izlərinin indi tapılmaması deməkdir; sağalma uzun illər residivsiz keçəndən sonra danışılırRemissiya böyük addımdır, amma yolun sonu deyil
Neytropeniya / leykopeniyaNeytropeniya — neytrofillərin, leykopeniya — bütün ağ qan hüceyrələrinin azlığıİnfeksiya riski üçün əsas göstərici neytrofillərdir
Aspirasiya / biopsiyaAspirasiya — maye ilik, biopsiya — kiçik sümük-ilik parçası götürülürÇox vaxt hər ikisi eyni prosedurda edilir
Kariotip / FISHKariotip bütün xromosomlara baxır, FISH konkret dəyişikliyi axtarırHər ikisi sitogenetik testdir
İnduksiya / konsolidasiyaİnduksiya remissiyaya çatmaq, konsolidasiya onu möhkəmləndirmək üçündürHər ikisi müalicə planının mərhələsidir
PICC / portPICC qoldan qoyulur və bayırda görünür, port dərinin altında olurİkisinə də xüsusi qulluq lazımdır

* Təriflər sadələşdirilmişdir. Sizin vəziyyətinizdə hər terminin nə demək olduğunu hematoloji komandanız izah edəcək.

07Əsas terminlər

Blast
Yetişməmiş gənc qan hüceyrəsi; kəskin leykozda onların sayı artır.
Neytrofil
Bakteriya və göbələklərə qarşı əsas müdafiəçi olan ağ qan hüceyrəsi.
ANC
Mütləq neytrofil sayı — infeksiya riskini qiymətləndirmək üçün əsas göstərici.
Limfosit
İmmun yaddaş və anticisim istehsalında iştirak edən ağ qan hüceyrəsi.
Hemoglobin
Eritrositlərdə oksigen daşıyan zülal; azaldıqda anemiya yaranır.
Anemiya
Hemoglobinin və ya eritrositlərin azlığı; yorğunluq və halsızlıq yarada bilər.
Trombosit
Qanın laxtalanmasına kömək edən kiçik qan hüceyrəsi.
Trombositopeniya
Trombositlərin azlığı; qançır və qanaxma riskini artırır.
Petexiya
Dəridə iynə ucu boyda qırmızı və ya bənövşəyi nöqtələr; çox vaxt trombositlərin azlığı ilə bağlıdır.
Neytropeniya
Neytrofillərin azlığı; infeksiya riskini artırır.
Febril neytropeniya
Neytropeniya zamanı qızdırma; təcili tibbi yardım tələb edən vəziyyət.
Sepsis
İnfeksiyaya qarşı həddən artıq cavabın orqanlara zərər verdiyi təhlükəli vəziyyət.
ÜQA (CBC)
Ümumi qan analizi — qan hüceyrələrinin sayını ölçən əsas test.
Sümük iliyi aspirasiyası
İynə ilə sümük iliyinin maye hissəsindən nümunə götürülməsi.
Sümük iliyi biopsiyası
İynə ilə kiçik sümük və ilik parçasının götürülməsi.
Flow sitometriya
Hüceyrələrin səthindəki markerlərə görə növünü müəyyən edən test.
Kariotip
Hüceyrədəki bütün xromosomların sayına və quruluşuna baxan test.
FISH
Flüoresan boya ilə konkret gen və ya xromosom dəyişikliyini axtaran test.
PCR
Çox kiçik miqdarda genetik dəyişikliyi tapa bilən həssas test.
Filadelfiya xromosomu
BCR::ABL1 birləşmə genini daşıyan dəyişmiş xromosom; xüsusən CML üçün xarakterikdir.
Remissiya
Müalicədən sonra standart testlərlə leykoz əlamətlərinin tapılmaması.
MRD
Ölçülə bilən qalıq xəstəlik: yalnız çox həssas testlərlə tapılan az sayda leykoz hüceyrəsi.
Residiv
Remissiyadan sonra leykozun geri qayıtması.
İnduksiya
Remissiyaya çatmaq üçün verilən ilk intensiv müalicə.
Konsolidasiya
Remissiyadan sonra gizli qalmış hüceyrələri məhv etmək üçün müalicə.
Saxlayıcı müalicə
Remissiyanı qorumaq üçün uzunmüddətli, adətən daha yüngül müalicə.
Transfuziya
Qan və ya qan komponentlərinin (eritrosit, trombosit, plazma) köçürülməsi.
PICC
Qoldakı venadan qoyulan, ucu ürəyə yaxın böyük venaya çatan uzunmüddətli kateter.
Port
Dərinin altına yerləşdirilən və venaya birləşən kiçik cihaz; dərman və analizlər üçün istifadə olunur.
Kök hüceyrə transplantasiyası
Zədələnmiş qanyaradıcı sistemin sağlam kök hüceyrələrlə əvəz edilməsi.
HLA
Transplantasiyada donor uyğunluğunu müəyyən edən toxuma markerləri.
GVHD
Transplantatın sahibə qarşı xəstəliyi: donor hüceyrələrinin resipiyentin toxumalarına hücumu.
CAR-T
Xəstənin laboratoriyada dəyişdirilmiş öz T-limfositləri ilə müalicə.
Mutasiya
DNT-də dəyişiklik; bəzi mutasiyalar leykozun növünü və müalicəsini müəyyən edir.

08Əsas fikirlər

  • Terminləri bilmək həkimlə söhbəti asanlaşdırır.
  • “Penia” sonluğu azlıq bildirir.
  • Remissiya hələ sağalma demək deyil.
  • Febril neytropeniya təcili vəziyyətdir.
  • Aspirasiya və biopsiya çox vaxt bir prosedurda edilir.
  • Rus və ingilis qısaltmalarının mənası eynidir.
  • Tanımadığınız sözləri yazın və həkimdən soruşun.
  • Tərif sizin şəxsi nəticənizi izah etmir.

09Tez-tez verilən suallar

Analiz cavabında ulduz və ya ox işarəsi nə deməkdir?

Çox vaxt bu, göstəricinin laboratoriyanın normal aralığından yuxarı və ya aşağı olduğunu bildirir. Lakin müalicə zamanı bəzi göstəricilərin dəyişməsi gözləniləndir. Nəticənin sizin üçün mənasını həkimdən soruşun.

Həkim sözü izah etmədisə, nə edim?

Yenidən soruşmaq tamamilə normaldır. “Bunu sadə dillə izah edə bilərsinizmi?” və ya “Bu mənim müalicəmə necə təsir edir?” kimi suallar həkimə necə izah etməli olduğunu göstərir.

Niyə eyni test fərqli adlarla yazılır?

Laboratoriyalar və ölkələr fərqli adlardan və qısaltmalardan istifadə edə bilər — məsələn, ÜQA, ingiliscə CBC və rusca “OAK” (kiril hərfləri ilə) eyni testdir. Sözlükdə qarşılıqları göstəririk.

İnternetdəki terminlərə inanmaq olarmı?

NCI, ACS kimi etibarlı təşkilatların lüğətləri yaxşı mənbədir. Amma forumlarda və sosial şəbəkələrdə rast gəlinən izahlar səhv və ya qorxudan ola bilər. Şübhə yaranarsa, həkimdən soruşun.

Sözlük genişlənəcəkmi?

Bəli. Bu, giriş mövzusudur; qan, analiz, genetika və müalicə terminləri üzrə ayrıca mövzular hazırlanır.

Uşağıma terminləri necə izah edim?

Sadə müqayisələrdən istifadə edin: neytrofillər “mühafizəçi hüceyrələr”, trombositlər “yaranı yamayan hüceyrələr” kimi. Uşağın yaşına uyğun izah üçün tibb bacısı və ya psixoloqdan da kömək istəyə bilərsiniz.

10Həkimə veriləcək suallar

Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.

  1. Sənədlərimdə başa düşmədiyim terminləri mənə izah edə bilərsinizmi?

  2. Bu qısaltma mənim nəticəmdə nə deməkdir?

  3. Tibbi terminləri sadə dildə izah edən etibarlı mənbə tövsiyə edərsinizmi?

  4. Epikrizimi birlikdə nəzərdən keçirə bilərikmi?

Suallarım

12Mənbələr

  1. National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms
  2. National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: blast
  3. National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: remission
  4. National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: minimal residual disease
  5. National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: induction therapy
  6. National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: consolidation therapy
  7. National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: neutropenia
  8. National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: febrile neutropenia
  9. National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: platelet
  10. National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: transfusion
  11. National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: bone marrow biopsy
  12. National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: fluorescence in situ hybridization
  13. National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: karyotype
  14. National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: peripherally inserted central catheter
  15. National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: port
  16. National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: stem cell transplant
  17. National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: graft-versus-host disease
  18. American Cancer Society. Low Blood Counts
  19. American Cancer Society. Neutropenia (Low White Blood Cell Counts)
Tibbi xəbərdarlıqBu məlumat yalnız maarifləndirmə üçündür və həkim məsləhətini əvəz etmir.
Son yenilənmə: ← Siyahıya qayıt

Saytın interaktiv versiyasını açın →