Leykoz haqqında miflər
Leykoz haqqında çox söz-söhbət dolaşır: “yoluxucudur”, “şəkər onu böyüdür”, “otlar kimyaterapiyadan yaxşıdır”. Belə fikirlər lazımsız qorxuya, günahkarlıq hissinə və ən təhlükəlisi — vaxtında müalicədən imtinaya səbəb ola bilər. Bu mövzuda ən çox yayılmış mifləri elmi faktlarla müqayisə edirik.
01Qısa cavab
02Sadə izah
Mif: leykoz yoluxucudur. Fakt: leykoz soyuqdəymə kimi insandan insana keçmir. Xəstəni qucaqlamaq, onunla eyni masada oturmaq və ya ona qulluq etmək təhlükəsizdir. Əksinə, müalicə zamanı xəstənin özünü başqalarının infeksiyalarından qorumaq lazımdır.
Mif: leykoz ölüm hökmüdür. Fakt: son onilliklərdə nəticələr xeyli yaxşılaşıb. Uşaqlarda ALL-in əksəriyyəti uzunmüddətli remissiyaya çatır, CML çox vaxt gündəlik dərmanla illərlə nəzarətdə saxlanılır. Proqnoz leykozun növündən və bir çox başqa amildən asılıdır.
Mif: şəkər leykozu “qidalandırır”. Fakt: xərçəng hüceyrələri qlükozanı çox istifadə etsə də, şəkər yeməyin xəstəliyi pisləşdirdiyi və şəkərdən imtinanın onu kiçildiyi göstərilməyib. Amma balanslı qidalanma və sağlam çəki faydalıdır.
Mif: otlar və “təbii” vasitələr kimyaterapiyanı əvəz edə bilər. Fakt: heç bir bitki vasitəsinin xərçəngi müalicə etdiyi sübut olunmayıb. Bəziləri dərmanların təsirini zəiflədə və ya yan təsirləri artıra bilər. Hər hansı preparatı komandanızla razılaşdırın.
Mif: pozitiv düşünməsəm, müalicə pis gedəcək. Fakt: NCI-yə görə münasibətin xərçəngdən ölüm riskini müəyyən etdiyinə dair inandırıcı sübut yoxdur. Kədər və qorxu normaldır; dəstək isə bu hisslərlə yaşamağa kömək edir.
03Elmi izah
Sağqalma rəqəmləri: NCI-nin SEER məlumatlarına görə ABŞ-da bütün leykozlar üçün 5 illik nisbi sağqalma 68,6%-dir (2016–2022). ACS-ə görə ALL-li uşaqlarda 5 illik sağqalma təxminən 90%-dir. İsveçdə aparılan və 2016-cı ildə JCO-da dərc olunan tədqiqata görə 2013-cü ildə CML diaqnozu qoyulan insanlar orta hesabla 3 ildən az ömür itirirlər — bu, ilk növbədə tirozin kinaz inhibitorları sayəsindədir.
Alternativ tibb və sağqalma: 2018-ci ildə JNCI-də dərc olunan ABŞ tədqiqatında süd vəzi, prostat, ağciyər və yoğun bağırsaq xərçəngi olan və standart müalicə əvəzinə yalnız alternativ üsullar seçən insanlarda ölüm riski təxminən 2,5 dəfə yüksək olub. Həmin ilin JAMA Oncology tədqiqatında tamamlayıcı tibbdən istifadə edənlər standart müalicədən daha tez-tez imtina etmiş və bu, daha pis sağqalma ilə əlaqəli olmuşdur. Bu tədqiqatlar leykoz haqqında deyil, amma prinsip eynidir.
Telefonlar və elektrik xətləri: NCI-yə görə mobil telefonlar genləri zədələməyən aşağı tezlikli enerji yayır və ən yaxşı tədqiqatlar xərçəng riski ilə əlaqə göstərməyib. Elektrik xətləri üçün də NCI eyni nəticəyə gəlir. Bu mövzunun ətraflı təhlili “Risk amilləri” mövzumuzdadır.
Dərmanı özbaşına dayandırmaq: ELN-in 2020-ci il tövsiyələrinə görə CML-də tirozin kinaz inhibitorlarının dayandırılması yalnız uzun müddət davam edən dərin molekulyar cavab olduqda, müntəzəm molekulyar nəzarət imkanı olan mərkəzdə müzakirə edilə bilər. “Özümü yaxşı hiss edirəm” dərmanı dayandırmaq üçün səbəb deyil.
04Bədəndə nə baş verir?
Mif: “Mən leykoza özüm səbəb olmuşam”
Bu, ən ağır və ən yayılmış hisslərdən biridir. Əksər leykozlarda DNT dəyişiklikləri hüceyrə bölünməsi zamanı təsadüfən yaranır. Siqaret və bəzi kimyəvi maddələr kimi risk amilləri var, amma onlar belə “səbəb” deyil, yalnız ehtimalı dəyişir. Stress, travma və ya “düzgün yeməmək” leykoz yaratmır. Günahkarlıq hissi ilə tək qalmayın, onu komandanızla bölüşün.
Fakt ilə mifi necə ayırmalı?
Etibarlı məlumat adətən mənbəni göstərir, “möcüzəvi sağalma” vəd etmir və həkimlə məsləhətləşməyi tövsiyə edir. Şübhəli işarələr: “həkimlərin gizlətdiyi müalicə”, yalnız şəxsi hekayələr, məhsul satmaq istəyi, “heç bir yan təsiri yoxdur” sözləri. Oxuduğunuz məlumatı çap edib həkimə göstərmək tamamilə normaldır.
Mif: “Bitki çayları və vitaminlər zərərsizdir”
“Təbii” həmişə “təhlükəsiz” demək deyil. NCI-yə görə bəzi bitki vasitələri kimyaterapiya zamanı onun təsirinə mane ola bilər. Məsələn, bəzi bitkilər qaraciyərdə dərmanların parçalanmasını dəyişir, bəziləri isə qanaxma riskini artırır. Tamamlayıcı üsullar (masaj, yoqa, nəfəs məşqləri) bəzən yan təsirlərə qarşı kömək edir, amma onlar müalicəni əvəz etmir.
Mif: “Sümük iliyi donorluğu onurğadan götürülür və çox təhlükəlidir”
Sümük iliyi onurğa beyni deyil. NCI-yə görə kök hüceyrələr sümük iliyindən, qandan və ya göbək ciyəsi qanından götürülə bilər. Bu gün donorların çoxunda kök hüceyrələr qandan, xüsusi aparat vasitəsilə toplanır; ilik götürüləndə isə adətən çanaq sümüyündən, anesteziya altında alınır. Donorlar sonra adətən tam bərpa olunur.
Mif: “Remissiya oldusa, artıq müalicə lazım deyil”
Remissiya böyük addımdır, amma gizli qalmış hüceyrələri məhv etmək üçün çox vaxt konsolidasiya və ya saxlayıcı müalicə lazımdır. Xroniki leykozlarda dərmanlar illərlə qəbul edilə bilər. Müalicənin dayandırılması və ya dəyişdirilməsi barədə qərarı yalnız hematoloqunuzla birlikdə verin.
05Mif necə zərər verir?
Yanlış fikrin yolu (sadələşdirilmiş).
06Geniş yayılmış miflər və faktlar
| Mif | Fakt |
|---|---|
| Leykoz yoluxucudur | İnsandan insana keçmir; qulluq etmək təhlükəsizdir |
| Leykoz həmişə ölümcüldür | Bir çox növ yaxşı müalicə olunur; proqnoz növdən asılıdır |
| Leykoz yalnız uşaqlarda olur | ABŞ-da diaqnoz zamanı orta yaş 68-dir; böyüklərdə daha tez-tez rast gəlinir |
| Leykoz həmişə irsidir | Əksər hallarda DNT dəyişiklikləri həyat boyu yaranır və ötürülmür |
| Şəkər leykozu böyüdür | Bunu göstərən tədqiqat yoxdur; balanslı qidalanma vacibdir |
| Otlar müalicəni əvəz edə bilər | Heç bir bitkinin xərçəngi müalicə etdiyi sübut olunmayıb |
| Telefonlar leykoz yaradır | Ən yaxşı tədqiqatlar bunu təsdiqləməyib |
| Sümük iliyi testi onurğaya iynədir | İlik adətən çanaq sümüyündən götürülür; onurğa beyninə toxunulmur |
* Cədvəl ümumi məlumat üçündür. Sizi narahat edən hər hansı fikri hematologiya komandanızla müzakirə edin.
07Əsas terminlər
- Mif
- Geniş yayılmış, amma elmi cəhətdən yanlış fikir.
- Risk amili
- Xəstəliyin ehtimalını artıran, lakin onu mütləq yaratmayan amil.
- Yoluxucu
- İnsandan insana keçə bilən.
- Sağqalma
- Müəyyən müddət sonra sağ qalan insanların payı.
- Alternativ tibb
- Sübut olunmuş müalicənin əvəzinə istifadə olunan üsullar.
- Tamamlayıcı tibb
- Standart müalicə ilə yanaşı, rahatlıq üçün istifadə olunan üsullar.
- Qarşılıqlı təsir
- Bir maddənin digər dərmanın təsirini dəyişməsi.
- Tirozin kinaz inhibitoru
- CML-də istifadə olunan hədəfli dərman qrupu.
- Kök hüceyrə donorluğu
- Transplantasiya üçün qan yaradan kök hüceyrələrin verilməsi.
- Remissiya
- Müalicədən sonra leykoz əlamətlərinin azalması və ya yox olması.
08Əsas fikirlər
- Leykoz yoluxucu deyil və əksər hallarda irsi deyil.
- Leykoz heç kimin günahı deyil.
- Bir çox leykoz növü bu gün yaxşı müalicə olunur.
- Şəkər yemək leykozu sürətləndirmir.
- Bitki vasitələri müalicəni əvəz etmir və bəziləri zərərli ola bilər.
- Alternativ üsullar üçün sübut olunmuş müalicədən imtina təhlükəlidir.
- Dərmanı özbaşına dayandırmayın.
- Şübhəli məlumatı həkiminizlə müzakirə edin.
09Tez-tez verilən suallar
Uşaqlarım mənimlə eyni otaqda ola bilərmi?
Bəli. Leykoz yoluxucu deyil. Yalnız uşaqlar xəstədirsə (qrip, suçiçəyi və s.), sizin infeksiyadan qorunmağınız üçün müvəqqəti məsafə saxlamaq lazım ola bilər.
Müalicə zamanı şirniyyat yeyə bilərəmmi?
Şəkər leykozu sürətləndirmir. Amma bəzi müalicələr (məsələn, steroidlər) qan şəkərini artırır və pəhriz barədə xüsusi məsləhət lazım ola bilər. Qidalanma barədə komandanızla danışın.
Tanışım bitki çayı ilə sağaldığını deyir. Sınaya bilərəmmi?
Fərdi hekayələr sübut deyil. Heç bir bitki vasitəsinin leykozu müalicə etdiyi göstərilməyib. Hər hansı vasitəni sınamaq istəyirsinizsə, əvvəlcə hematoloqunuza deyin ki, dərmanlarınızla qarşılıqlı təsiri yoxlansın.
Leykoz həmişə qayıdırmı?
Xeyr. Bir çox insan uzunmüddətli remissiyada qalır. Residiv riski leykozun növündən, genetik xüsusiyyətlərdən və müalicəyə cavabdan asılıdır.
Kimyaterapiya xəstəlikdən daha zərərlidirmi?
Kimyaterapiyanın yan təsirləri ciddi ola bilər, amma onların çoxu müvəqqətidir və idarə olunur. Kəskin leykoz isə müalicəsiz adətən sürətlə ağırlaşır. Fayda və risklər barədə həkiminizlə açıq danışın.
Stress keçirdiyim üçün xəstəliyim pisləşəcəkmi?
NCI-yə görə stressin sağqalmaya birbaşa təsirinə dair sübutlar zəifdir. Amma stress yuxunu, iştahı və həyat keyfiyyətini pisləşdirir, ona görə dəstək almaq faydalıdır.
10Həkimə veriləcək suallar
Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.
Oxuduğum bu iddia doğrudurmu?
Bitki və ya "təbii" vasitələr müalicəmə zərər verə bilərmi?
Leykozun səbəbi ilə bağlı eşitdiyim fikirlər elmi cəhətdən doğrudurmu?
Hansı mənbələrə etibar edə bilərəm?
12Mənbələr
- National Cancer Institute (NCI). Common Cancer Myths and Misconceptions
- National Cancer Institute (NCI). Cell Phones and Cancer Risk
- National Cancer Institute (NCI). Electromagnetic Fields and Cancer
- National Cancer Institute (NCI). Psychological Stress and Cancer
- National Cancer Institute (NCI). Complementary and Alternative Medicine (CAM)
- National Cancer Institute (NCI). Stem Cell Transplants in Cancer Treatment
- National Cancer Institute (NCI), SEER. Cancer Stat Facts: Leukemia
- American Cancer Society. Prognostic Factors and Survival Rates for Childhood Leukemia
- American Cancer Society. Integrative and Complementary Medicine
- Memorial Sloan Kettering Cancer Center. About Herbs, Botanicals & Other Products
- Journal of the National Cancer Institute, 2018. Johnson SB et al. Use of Alternative Medicine for Cancer and Its Impact on Survival
- JAMA Oncology, 2018. Johnson SB et al. Complementary Medicine, Refusal of Conventional Cancer Therapy, and Survival Among Patients With Curable Cancers
- Journal of Clinical Oncology, 2016. Bower H et al. Life Expectancy of Patients With Chronic Myeloid Leukemia Approaches the Life Expectancy of the General Population
- Leukemia, 2020. European LeukemiaNet 2020 recommendations for treating chronic myeloid leukemia